Gaz Basıncı
Gazların uyguladığı basıncı, açık hava (atmosfer) basıncını, Toriçelli deneyini, yükseklik ve hacimle basıncın nasıl değiştiğini ve açık hava basıncının günlük hayattaki etkilerini öğreniyoruz.
💨1. Gaz Basıncı Nedir?

Gazlar ağırlıklarından ve taneciklerinin hareketinden dolayı bulundukları kabın her tarafına basınç uygular.

🌍2. Açık Hava Basıncı

Açık hava basıncını bulan, ölçümünü yapan bilim insanı Toriçelli‘dir.
🧪3. Toriçelli Deneyi

Toriçelli deneyini 0°C’de, deniz seviyesinde, cıva (Hg) kullanarak yapmıştır.
Deniz seviyesinde 1 m uzunluğundaki içi cıva dolu cam boruyu cıva dolu kabın içine ters çevirdiğinde cıvanın tamamının dökülmediği, cam boruda 76 cm yüksekliğinde cıvanın kaldığını gözlemlemiştir.
Sıvının cinsi (yoğunluğu) önemlidir

Toriçelli deneyinde kullandığı sıvının cinsi (yoğunluğu) önemlidir. Cıva yerine su kullansaydı, suyun yoğunluğu daha az olduğu için cam borudaki sıvının yükselme miktarı yaklaşık 10,5 metre olurdu.
Etkilemeyen faktörler

Açık hava basıncı deneylerinde kullanılan borunun şekli, büyüklüğü, kaba bırakılma şekli cam borudaki sıvı yüksekliğini etkilemez.
⛰️4. Yükseldikçe Açık Hava Basıncı

Açık hava basıncı deniz seviyelerinden yukarı doğru çıkıldıkça azalır.
Deniz seviyesinde hava tanecikleri daha fazla olduğu için basınç fazladır. Deniz seviyesinden yukarılara doğru çıkıldıkça havanın içindeki tanecik miktarı azalacağı için basınç azalır.

🎈5. Gazlarda Basınç ve Hacim

🔬6. Günlük Hayatta Açık Hava Basıncının Etkili Olduğu Örnekler
👉 Kaydırarak (ya da okları kullanarak) diğer örnekleri görün.

Şişirilmiş balon üzerine etki eden açık hava basıncı yukarılara doğru çıkıldıkça azaldığı için balonun hacmi artar ve bir süre sonra patlar.
Aynı şekilde tazeliğini koruması için paketinin içerisinde gaz bulunduran abur cuburlar (cips) yüksek kesimlerde şişerek patlar.

Metal içecek kutuları, metal yağ tenekelerinin ağzı kapatılıp ısıtıldıktan sonra su dolu kaba bırakıldığında açık hava basıncıyla metal kutu büzüşür.
Bunun nedeni: Ağzı kapalı iken ısıtılan metal kutunun iç basıncı sıcaklık etkisiyle artar. Sonra soğuk suya konulduğunda iç basınç düşer. Açık hava basıncının etkisiyle kap büzülür.

Emme basma tulumbalarında kuyulardan su çekilmesinde açık hava basıncının etkisi vardır.

Su dolu bardak üzerine bir kağıt koyulup ters çevrildiğinde açık hava basıncı etkisiyle suyun dökülmediği gözlemlenir.
Açık hava basıncı bardağın içindeki sıvı basıncına eşit olduğu için su dökülmez.

Açık hava basıncının etkisiyle bazen çaydanlığın demliğinden bardağa çay koyamayız; demliğin kapağını açtığımızda üstten açık hava basıncı etki ettiğinde bardağa çay koyabiliriz.

Açık hava basıncı bazen içi çay dolu bardağı kaldırdığımızda alttaki tabağın bardakla birlikte yapışık olarak kalkmasını sağlar.

Haşlanmış yumurtayı cam şişenin uç kısmına koyduğumuzda başlangıçta yumurta şişenin içine giremez. Ancak içine bir kağıt parçası yakılıp olan şişenin uç kısmına konulan yumurtanın şişenin iç kısmına girdiği gözlemlenir.
Bunun nedeni: Başlangıçta şişenin içindeki basınç dışarıdaki basınç ile aynıdır. Ancak şişenin içine atılan ateş yanmaya devam edebilmesi için ortamdaki oksijeni kullanır. Kağıdın yanması ile şişenin içinde basınç azalır. Açık hava basıncı yumurtayı şişenin içine doğru iter.

İçi su dolu kapta bulunan yanan haldeki mumun üstüne hava almayacak şekilde cam kabı (bardak, beher…) kapattığımızda belli bir süre sonra mumun söndüğü ve kap tabanından yukarıya doğru suyun yükseldiği gözlemlenir.
Bunun nedeni: Mum yanmak için oksijene ihtiyacı vardır. Kabın içindeki oksijen bittiğinde mum söner. Kapalı kabın içindeki oksijenin kullanılması kabın içindeki basıncın azalmasına neden olur. Açık hava basıncı suyun içeriye girmesine neden olur.

İçerisinde su olan cam kap (balon joje) ısıtılmaya başlanıyor. Kaynamaya başladığında içindeki sıvı boşaltılır.
Dökülen suyun olduğu şişe, renkli sıvının olduğu kaba daldırıldığında renkli sıvının kendiliğinden şişenin içine dolduğu gözlemlenir. Bunun nedeni; açık hava basıncıdır.

Ağzı kapalı, içi su dolu şişenin üzerinde delik açıldığında delikten su akmadığı gözlemlenir. Şişenin ağzı açıldığında su dökülmeye başlar.
Bunun nedeni: Suyun ağzı kapalı iken açık hava basıncı sıvı basıncına eşit olduğu için sıvı akmaz. Şişenin ağzı açıldığında şişenin içinde hem sıvı basıncı hem açık hava basıncı etki ettiği için şişenin dışındaki açık hava basıncından büyük olduğu için su akar.
🐎7. Magdeburg (Mandeburg) Deneyi

Magdeburg küreleri açık hava basıncının gücünü göstermek için tasarlanmıştır.
Magdeburg küreleri hava almayacak bir şekilde birleştirilip küreler içindeki hava vakumlandığında küreler açık hava basıncının etkisiyle birbirine yapışır, birbirinden ayrılmaz.

🛠️8. Açık Hava Basıncından Yararlanılan Yerler
👉 Kaydırarak (ya da okları kullanarak) diğer örnekleri görün.

Açık hava basıncı; elektrik süpürgelerinin çalışma sisteminde, lavabo açıcı pompalarda ve vantuzlarda etkilidir.

Şırıngalara sıvı dolmasında açık hava basıncından yararlanılır.

Pipet ile içecek içmede açık hava basıncı etkilidir.

Deniz seviyesinden yukarılara doğru gidildikçe açık hava basıncı azaldığı için kulaklarımız tıkanır ve burnumuz kanar.
🧯9. Gaz Basıncından Yararlanılan Tüpler

Yangın tüpü, oksijen tüpü, mutfak tüpünde gaz basıncından yararlanılır.
⭐ Özetle
- Gazlar bulundukları kabın tamamını doldurur; ağırlıklarından ve taneciklerinin hareketinden dolayı kabın her tarafına basınç uygular ve basıncı her yöne eşit iletir.
- Atmosferi oluşturan gazların ağırlıklarından dolayı yeryüzüne yaptığı basınca açık hava (atmosfer) basıncı denir; Toriçelli deneyi ile ölçülmüştür.
- Deniz seviyesinde açık hava basıncı 1 atm = 76 cm Hg’dir; borunun şekli, büyüklüğü ve kaba bırakılma şekli sıvı yüksekliğini etkilemez, sıvının cinsi (yoğunluğu) önemlidir.
- Deniz seviyesinden yukarı çıkıldıkça tanecik sayısı azaldığı için açık hava basıncı azalır.
- Gazlar sıkıştırılabilir; gazlarda basınç ile hacim ters orantılıdır.
- Balon, metal kutu, tulumba, ters çevrilen bardak, yumurta-şişe, yanan mum, balon joje, Magdeburg küreleri ve delikli şişe örnekleri açık hava basıncının etkisini gösterir.
- Elektrik süpürgesi, vantuz, şırınga, pipet gibi araçlarda açık hava basıncından; yangın, oksijen ve mutfak tüplerinde gaz basıncından yararlanılır.