F.8.2.5.1. Genetik mühendisliğini ve biyoteknolojiyi ilişkilendirir. Islah, aşılama, gen aktarımı, klonlama, gen tedavisi örnekleri üzerinde durulur. F.8.2.5.2. Biyoteknolojik uygulamalar kapsamında oluşturulan ikilemlerle bu uygulamaların insanlık için yararlı ve zararlı yönlerini tartışır. F.8.2.5.3. Gelecekteki genetik mühendisliği ve biyoteknoloji uygulamalarının neler olabileceği hakkında tahminde bulunur.
BİYOTEKNOLOJİ
Doğa bilimlerinin yanın da çeşitli mühendislik alanlarını da kullanarak canlıları kültür ortamında yetiştirip geliştirerek onlardan yeni ürünler elde etmeyi amaçlayan bilim dalıdır.
Canlı hücrelerin DNA ve genler üzerinde işlemler yapılarak sağlık, tarım ,endüstri ve hayvancılık alanlarında maddeler üretilmesidir.
Teknolojinin biyoloji üzerindeki uygulamalarıdır
Biyoteknolojik uygulamalar genetik mühendisleri tarafından yapılır.
•Genetik mühendisliği: canlıların kalıtsal olan bazı özellikleri üzerinde çalışmalar yaparak bu canlılara yeni genetik özellikler kazandırılmasına yönelik çalışmalar yapan bilim dalıdır.
•Genetik mühendisliğinin temelini DNA molekülü , genler oluşturur.Amacı canlıların gen yapısını değiştirerek canlıya istenilen özelliği kazandırmak, istenilmeyen özelliği ortadan kaldırmaktır.
DİKKAT!
Genetik mühendisi araştırmalar yaparak projeler üretir, biyoteknoloji genetik mühendisliğinin bulduğu projeler le yöntemler ile yeni ürünler üretir.
Genetik mühendisliği yöntemleri biyoteknoloji tarafından araç olarak kullanılır.
Genetik mühendisliği , biyoteknolojik uygulamaları da kapsar.
Genetik mühendisliğinin ticari amacı yoktur, biyoteknolojinin ticari amacı vardır.
F.8.2.3.1. Örneklerden yola çıkarak mutasyonu açıklar. F.8.2.3.2. Örneklerden yola çıkarak modifikasyonu açıklar. F.8.2.3.3. Mutasyonla modifikasyon arasındaki farklar ile ilgili çıkarımda bulunur.
MUTASYON
DNA ‘nın kendini eşlemesi sırasında oluşan hatalı eşleşmeler yada eşlenmeme gibi durumlarda genlerde ve kromozomlarda değişmeler meydana gelir.
DNA’nın yapısında meydana gelen bu değişimlere mutasyon denir
•Mutasyonlar hem üreme hücrelerinde hem vücut hücrelerinde meydana gelebilir.
•Vücut hücrelerinde mutasyon olursa sadece o kişiyi etkiler. Kalıtsal değildir
•Üreme hücrelerinde mutasyon meydana gelirse kalıtsaldır. Yavru bireylere aktarılır
Mutasyon kendiliğinden meydana gelebileceği gibi çevresel faktörler de mutasyona neden olabilir.
Mutasyona neden olan çevresel faktörler :
Radyasyon
X ışını
Sigara katranı
Yüksek sıcaklık
Ultraviyole ışınlar
Ateşli hastalıklar
Katkı maddeleri
Ultroviyole ışınlar
•Oluşan mutasyonlar farklı genetik özelliklerin ortaya çıkmasına neden olur.
•Mutasyonlar canlılarda yararlı ya da zararlı sonuçların oluşmasına neden olabilir.
ZARARLI MUTASYONLAR
Canlılarda çeşitli hastalıkların ve rahatsızlıkların ortaya çıkmasına neden olur. Canlıların sağlığını bozucu ve öldürücü özelliğe sahip mutasyonlardır
YARARLI MUTASYONLAR
Hücrelerin yaşama ve çoğalma şansını arttıran mutasyonlara yararlı mutasyon denir. Yararlı mutasyonlar yeni kalıtsal özelliklerin oluşmasına neden olur. Yeni canlı türlerinin oluşmasına neden olarak kalıtsal çeşitliliğe (biyoçeşitlilik) katkıda bulunur.
Yararlı mutasyonlar ;
Bitki ve hayvanlarda ürün verimliliğini arttırabilir.
Daha büyük bitkiler
Çok sayıda tohuma sahip bitkiler
Daha lezzetli ve dayanıklı meyve ve sebzeler
Bakterilerin antibiyotiklere karşı direnç kazanmaları
Van kedisi
Ankara kedisi
Çekirdeksiz üzüm. Biyoçeşitliliğin artmasına neden olan mutasyonlardır
MODİFİKASYON
Canlılarda çevre etkisiyle ortaya çıkan ve genlerde değişime neden olmadan sadece genin işleyişini etkileyen değişimlere modifikasyon denir. Canlının dış görünüşünde meydana gelen kalıtsal olmayan değişmelere denir. Genotip de değişim olmaz fenotip de değişim olur .
F.8.2.4.1. Canlıların yaşadıkları çevreye uyumlarını gözlem yaparak açıklar.
ADAPTASYON
Canlıların yaşadıklara çevreye uyum sağlayabilmek için ; yaşama , beslenme,korunma, hareket, üreme şansını arttıran kalıtsal özelliklerdeki her türlü değişime adaptasyondenir
Adaptasyonlar canlının yaşadığı çevreye uyum sağlayabilmesi için ortaya çıkar. Canlı yaşadığı çevreden farklı bir ortama çevreye alınırsa kazandığı adaptasyonlarda değişme meydana gelmez.
•Çöl kaktüsleri iğne yapraklıdır. Çölden alınıp İstanbula getirildiğinde yaşamına iğne yapraklı olarak gene devam eder
•Adaptasyon çok uzun yıllarda meydana gelir. Adaptasyonlar kalıtsaldır nesilden nesile aktarılır
Aynı ortamda yaşayan farklı türdeki canlılar benzer adaptasyonlar geliştirir
Çölde yaşayan tilki ,fare ve tavşanların kulaklarının , kuyruklarının uzun olması vucüt sıcaklığını dengelemek için geliştirilen adaptasyondur
Kutuplarda yaşayan canlıların vücut sıcaklıklarını koruyup ısı kaybetmemek için; kulaklarının kuyruklarının kısa olup, beyaz renkli olmaları geliştirdikleri adaptasyonlardan bazılarıdır.
DİKKAT ET!
Farklı ortamda yaşayan aynı türdeki canlılar ise farklı adaptasyonlar geliştirirler
ADAPTOSYON ÖRNEKLERİ
Hayvanlarda kamuflaj , çevreleriyle uyum içinde olmalarını sağlar. Bu özelliğe sahip hayvanlar hem avcılarına hem de avlarına kendini farkettirmezler. Bukalemun , yaprak üzerinde yaşayan böcekler, yaşadığı ortama göre post, deri ve pullara sahip canlılar (köpek balığı)
•Çevre koşullarına uyum sağlayabilen (adapte olan ) canlıların yaşaması nesillerini devam ettirir. Ancak çevre koşullarına uyum sağlayamayan canlıların avlanma ve hastalık gibi nedenlerle ölüp nesillerinin yok olmasına doğal seçilim denir.
•Güçlü olanın hayatta kalıp zayıf olanın elenmesi
Örnek: güve kelebekleri ve zürafalar
•Doğal seçilim türler arasındaki birey sayılarını dengeler
•Beslenme ilişkileri, hastalıklar, savaşlar, canlılar arası rekabet, iklim koşukları, göç gibi etkenler doğal seçilimi etkiler
•Doğal seçilim çok yavaş ve kendiliğinden gerçekleşir
•İnsan eliyle bilinçli olarak istendik bazı türlerin sayısının azaltılıp arttırılmasına yapay seçilim denir.
•Yapay seçilimle günümüzde kullandığımız verimi yüksek tarım ürünleri elde edilir.
VARYASYON (TÜR İÇİ ÇEŞİTLİLİK )
•Aynı tür içinde görülen çeşitliliğe , gen farklılığına denir
•Çeşitlilik ne kadar çok olursa adaptasyonda o kadar kolaylaşır
F.8.2.1.1. Nükleotid, gen, DNA ve kromozom kavramlarını açıklayarak bu kavramlar arasında ilişki kurar. F.8.2.1.2. DNA’nın yapısını model üzerinde gösterir. F.8.2.1.3. DNA’nın kendini nasıl eşlediğini ifade eder.
KROMOZOM
Çekirdek içerisinde bulunan , hücrenin canlılık olayşarı ile ilgili bilgilerini taşıyan , DNA ‘nın özel bir proteinle çevrilmesi sonucu oluşan yapıya kromozom denir
Kromozomlar çiftler halinde bulunur biri anneden biri babadan gelir
Genler ( kalıtsal bilgiler ) kromozomlar sayesinde nesilden nesile aktarılır
Her canlı türünde belirli sayıda kromozom bulunur . Kromozom sayısı ile canlının gelişmişliği , vücut büyüklüğü arasında bir bağ yoktur
DNA
•Canlıların kalıtsal özelliklerinin nesilden nesile aktarılmasını sağlayan yönetici moleküle DNA denir.
•DNA bakterilerde sitoplazma da gelişmiş canlılarda çekirdekte bulunur
•DNA çift zincirli sarmal yapıdadır
Farklı türe ait canlıların kromozom sayıları aynı olabilir
Kromozom sayıları aynı olan canlılar birbiriyle akraba ya da benzer tür ,benzer canlı oldukları anlamına gelmez
Benzer türdeki sağlıklı bireylerin kromozom sayıları aynıdır
DNA’nın görevleri:
Hücrenin yönetim ve denetim merkezidir. Hücre içinde beslenme , solunum , enerji üretimi, boşaltım gibi canlılık olaylarını kontrol eder, yönetir.
DNA’nın üzerinde göz rengi , saç rengi , kan grubu gibi canlıya ait kalıtsal bilgileri oluşturan , taşıyan ve nesilden nesile aktarılmasını sağlayan yapılar vardır.
DNA hücre bölünmesi sırasında kendini eşleyerek miktarını iki katına çıkartır. Böylece hücrede aynı kalıtsal bilgilerini taşıyan iki DNA molekülü oluşur . DNA molekülleri ile oluşan hücrelere kalıtsal bilgiler aktarılır.
GEN
DNA üzerinde belirli görevleri içeren kalıtım birimidir.
DNA’nın görev birimidir
Kalıtsal bilgilerin ( kan grubu, ten rengi, göz rengi gibi) yavru döllere taşınmasını ve aktarılmasını sağlar
NÜKLEOTİD
DNA molekülünü oluşturan en küçük yapı birimidir.Kalıtsal bilgilerin ( kan grubu, ten rengi, göz rengi gibi) yavru döllere taşınmasını ve aktarılmasını sağlar.
Nükleotidlerinyapısında ;
Fosfat ( P)
Deoksiriboz şekeri ( D)
Organiz baz bulunur.
4 çeşit organik baz vardır. Bunlar:
Adenin ( A)
Timin ( T)
Sitozin ( S-C)
Guanin ( G )
Nükleotidler yapılarındaki organik baza göre isimlendirilirler
DNA’nın çift zincirinde Adenin nükleotidi ile Timin nükleotidi, Sitozin nükleotidi ile Guanin nükleotidi birbirine karşılıklı olarak zayıf hidrojen bağları ile bağlanır
UNUTMA
Bir DNA molekülünde
Adenin nükleotid sayısı = Timin nükleotid sayısı
Guanin nükleotid sayısı = Sitozin nükleotid sayısı
S/G=1
A/T=1
Toplam nükleotid sayısı= Toplam fosfat sayısı = Toplam şeker sayısı = Toplam organik baz sayısı
DNA molekülünün tek zincirinde Adenin nükleotidi Timin nükleotidine ,Guanin nükleotidi Sitozin nükleotidine eşit olmak zorunda değildir.
Tüm canlıların DNA molekülleri aynı çeşit nükleotidlerden oluşur. Ancak canlıların farklı kalıtsal özellikte olmasını sağlayan nükleotidlerindizilimsırası ve nükleotidlerinsayılarınınbirbirinden farklı olmasıdır
UNUTMA
Aynı tür canlıların birbirinden farklı olmasının nedeni DNA ‘ larında bulunan nükleotid sayılarının ve dizilişlerinin birbirinden farklı olmasıdır
DNA’nın görev birimi gen ‘dir
DNA ‘nın yapı birimi ise Nükleotid’dir
Nükleotidler birleşerek Genleri, genler birleşerek DNA’yı , DNA’ da özel proteinlerle birleşerek kromozomları oluşturur.
DNA’NIN KENDİNİ EŞLEMESİ
1.DNA hücre bölünmesinden önce kendini eşleyerek bölünmeye hazırlık yapar ve DNA molekülünün çift zincirini bir arada tutan zayıf hidrojen bağları kopar ve iplikleri fermuar gibi açılır
2.Hücre sitoplazmasında serbest halde bulunan nükleotidler çekirdek zarından içeri girer
3.Bu nükleotidler ayrılmış DNA nükleotidlerinin karşısına uygun bir şekilde bağlanır.
4.Nükleotidlerin bağlanması tamamlandığında kalıtsal olarak birbirinin aynısı iki DNA molekülleri oluşur
5.Yeni oluşan her DNA molekülünde biri eski biri yeni olmak üzere iki iplik bulunur
SÜPER BİLGİLER
DNA eşlenirken sitoplazmadaki Nükleotid miktarı , şeker sayısı, fosfat sayısı, organik baz sayısı azalır
Çekirdekteki Nükleotid miktarı , şeker sayısı, fosfat sayısı, organik baz sayısı artar
Hücredeki serbest nükleotid sayısı , şeker sayısı , organik baz sayısı , fosfat sayısı sabit kalır
EKSTRA BİLGİ: Bölünme geçirmeyen hücrelerde DNA eşlenmez
Kornea
Olgun alyuvar hücresi
Retina
Sinir hücresi
Sperm hücresi
Yumurta hücresi gibi
DİKKAT : DNA eşlenirken bazı hatalar oluşabilir
Yanlış eşleşme –> Ancak DNA onarım merkezi tarafından DNA kendini eşlerken bu hatayı onarabilir
Eksik nükleotid –> bir zincirinde nükleotid varken karşı zincirinde nükleotid eksikliğinin olması. DNA kendini eşlerken DNA onarım merkezi tarafından eksik nükleotidin karşısındaki nükleotid belli olduğu için onarılır
Karşılıklı eksik nükleotid –>DNA’nın karşılıklı iki zincirinde boşluk kalması durumunda DNA onarım merkezi kendini eşleyemez
F.8.2.2.1. Kalıtım ile ilgili kavramları tanımlar. F.8.2.2.2. Tek karakter çaprazlamaları ile ilgili problemler çözerek sonuçlar hakkında yorum yapar. F.8.2.2.3. Akraba evliliklerinin genetik sonuçlarını tartışır
DNA üzerindeki genler sayesinde anne ve babanın kalıtsal özelliklerinin nesilden nesile aktarılmasını inceleyen bilim dalına kalıtım(genetik) denir.
Canlı vücudunu oluşturan ve genlerle kuşaktan kuşağa aktarılan canlıyı tanımamızı kolaylaştıran tüm özelliklerinin her bir özelliğe karakter denir. İnsanlarda; Kan grubu , göz rengi, gibi karakterler kalıtsal özelliklerdir , Bitkilerde; tohum rengi, tohum şekli, boy uzunluğu gibi özellikler, kalıtsal karakterlere örnek olarak gösterilebilir.
KALITIMLAİLGİLİKAVRAMLAR
GEN: Kromozom üzerinde yer alan kalıtsal özellikleri taşıyan kalıtım birimine gen denir.
Baskın(dominant ) gen : her zaman taşıdığı özelliğini gösteren gendir.Her durumda ortaya çıkar. Büyük harflerle gösterilir A,M,S,Y,…
Örnek: Bezelye bitkisinde Düz tohum alleli baskın olduğu için; düz tohum aleli büyük harfle örneğin “D” ile gösterilir.
Çekinik (Resesif)Gen: Taşıdığı özelliğin etkisini baskın gen ile birlikte iken gösteremeyen ancak yanında çekinik gen olunca gösterebilen gendir. Küçük harflerle gösterilir a,m,s,y,d….
Örnek: İnsanlarda kahverengi göz geni mavi göz genine baskındır. Yani mavi göz çekiniktir. Bir bireyin mavi gözlü olabilmesi için mutlaka hem annesinden hem babasından mavi göz geni alması gerekir. Anne ya da babasından bir tane kahverengi göz geni alırsa doğacak olan birey kahverengi gözlü olur.
ALEL GEN
Biri anneden biri babadan gelen ve birlikte karakterin ortaya çıkmasında sorumlu olan , Kromozomlar üzerinde karşılıklı bulunan gen çiftine alel gen denir. Homolog kromozomların karşılıklı bölgelerinde yer alırlar.
Gen çiftleri aynı harflerle gösterilir. AA Dd kk…
HOMOZİGOT( SAF ) DÖL:
Anne babadan gelene genlerin aynı özellikte olmasıdır. Yani her iki genin baskın yada çekinink karakter olmasıdır. Homozigot bireyde genin iki aleli aynıdır.Aynı harflerle gösterilir AA veya bb gibi.
ÖRNEK :
AA->homozigot (saf-arı) döl- ikisi de baskın
aa-> homozigot (saf arı döl)-ikisi de çekinik
HETEROZİGOT( MELEZ ) DÖL
Anne ve babadan gelen genlerin farklı özellikte olmasıdır. Heterozigot bireyde genin iki aleli farklıdır. Biri büyük harf diğeri küçük harf ile gösterilir. Aa veya Bb gibi.
!Çekiniközellikte olan karakteraslahetorozigotolamaz.
UNUTMA
Heterozigot ve homozigot kavramlarını karıştırmamak için sesli harflerine bakabiliriz.
Her iki kelimede geçen zigot kısmını çıkardıktan sonra
Homo-> oo aynı harf saf döl
Hetero-> eeo farklı harf melez döldür
GENOTİP:
Canlıların bir karakterinin belirlenmesinde etkili olan gen yapısına genotip denir.
Bireyin sahip olduğu genlerin tamamıdır
Genotip homozigot (Saf, arı) , Çekinik , Bakın veya heterozigot (melez) olabilir.
İki harf ile ifade edilir. (AA,Aa gibi..)
FENOTİP
Canlıların karakter özelliklerinin genetik yapı ile birlikte çevresel faktörlerin de etkisiyle ortaya çıkan dış (fiziksel) görünüşe fenotip denir
Mor çiçekli, beyaz çiçekli, uzun boylu , kısa boylu, sarı saçlı, siyah saçlı, mavi gözlü , kahverengi gözlü
CANLILARDA BAZI ÖZELLİKLERİN BASKIN VE ÇEKİNİK OLMA DURUMLARI
BİTKİLERDE
GREGOR MENDEL VE ÇAPRAZLAMA
Kalıtsal özelliklerin yavrulara nasıl aktarıldığı ile ilgili önemli çalışmalar 1860 yılında Gregor Mendel tarafından yapılmıştır. Mendel genetik biliminin kurucusudur. Bu yüzden kalıtım biliminin babası kabul edilir. Mendel canlılardaki kalıtım ile ilgili çalışmalarını bezelye bitkisi ile yapmıştır.
Gregor Mendel’ in çalışmalarındabezelyebitkisiniseçmesininnedenleri;
Bezelyelerin kolay yetişmesi.
Gözlenebilir özelliklerinin belirgin ve çeşitli olması•Karakter çeşidinin fazla olması.
Bezelyelerin kendini dölleyebilmesi( dişi ve erkek organ bir çiçekte bulunur)
Tozlaşmanın kontrol altında tutulabilmesi.
Hızlı üreyip büyümeleri
Bezelyelerdeki değişimlerin kolay takip edilebilmesi•Maliyetinin düşük olması
BEZELYELERDE GÖRÜLEN BASKINLIK -ÇEKİNİKLİK ÖZELLİKLERİ TABLOSU
MENDELİN DENEYİ
Aynı türe ait dişi ve erkek bireylerden yavru bireylere aktarılıcak genlerin eşleştirilerek yavrı bireylerin oluşmasına çaprazlama denir
Çaprazlama sonucunda anne ve babadaki karakterlerin yavru bireylerde görülme olasılığı hesaplanır.
Örneğin: homozigot kısa boylu ve homozigot uzun boylu bezelyeleri tozlaştırıp ürettiğimizde oluşabilecek yeni bezelyelerin genotiplerini çaprazlama yaparak bulabiliriz.
Çaprazlamadakullanılankavramlar
Birinci kuşak(F1 dölü): İlk çaprazlama sonucu birinci kuşak(F1 dölü) bireyler oluşur.
İkinci kuşak(F2 dölü): Birinci kuşakta oluşan bireyler kendi aralarında çaprazlanırsa ikinci kuşak(F2 dölü) bireyler oluşur.
EŞEYE(CİNSİYETE) BAĞLI KALITIM
İnsanlarda cinsiyeti belirleyen kromozomlara eşey kromozomları denir. İnsanlarda bulunan 46 kromozomun 44 tanesi vücut 2 tanesi cinsiyet kromozomudur.
Cinsiyeti belirleyen X ve Y kromozomlarıdır.
İnsanlarda Y kromozomunu bulunduran bireyler erkek, Y kromozomunu bulundurmayan bireyler ise dişidir.
Erkek bireylerin kromozom gruplandırması; 44 + XY’dir
Oluşan bireylerde anneden hep X kromozomu gelirken babadan X veya Y kromozomu gelebilir . Bu nedenle oluşan bireyin cinsiyeti babadan gelecek olan kromozoma bağlıdır. Babadan X kromozomu gelirde bebek kız , Y kromozomu gelirse bebek erkek olur
İnsanlarda doğacak çocuğun kız ya da erkek olma olasılığı %50’ dir. Bu ihtimal değişmez.
EKSTRA BİLGİ: Kromozomlarla taşınabilen hastalıklarakalıtsalhastalıkadı verilir.
Y kromozomu ile taşınan bazı hastalıklar:
Kulak içi kıllılığı
Yapışık parmaklılık
Balık pulluluğu
X kromozumuna bağlı taşınan bazı hastalıklar:
Kas distrofisi( kas erimesi)
Renk körlüğü ( daltonizm)
Hemofili (kanın pıhtılaşması)
AKRABA EVLİLİĞİ
Akraba evliliği aralarında kan bağı olan yani aynı atadan(soydan) gelen bireylerin evlenmesi anlamına gelir. Aynı soydan gelen bireylerin genetik yapıları birbiri ile benzerlik gösterir. Bu benzerlikten ötürü bireylerde çekinik halde bulunan kalıtsal hastalıkların iki bireyde de bulunma ihtimali vardır.
Hastalıklı geni taşıyan bireyler sağlıklı bireydir ancak taşıyıcıdır.
Ancak hastalık geni çekinik halde olduğu için bu bireyde ortaya çıkmayabilir. Ancak aynı hastalık (çekinik) genini taşıyan bireyler evlendiğinde çocuklarında çekinik özellikteki genleri aktarmaları akraba olmayan bireylerin aktarma ihtimalleri yüksektir
Fakat akraba evliliği sonucu doğacak çocuklar kesinlikle kalıtsal hastalıklı doğar denilemez
Akrabaevliliğininyapıldığıailelerinçocuklarında:
Down sendromu
Renk körlüğü
Akdeniz anemisi (talasemi9
Akdeniz ateşi ( FMF)
Albinoluk
Orak hücreli anemi
Hemofili gibi hastalıkların görülme olasılığı fazladır. Akraba evliliği yapmış çiftler öncelikle genetik tarama testleri yaptırmalıdır.
F.8.1.2.1. İklim ve hava olayları arasındaki farkı açıklar. F.8.1.2.2. İklim biliminin (klimatoloji) bir bilim dalı olduğunu ve bu alanda çalışan uzmanlara iklim bilimci (klimatolog) adı verildiğini söyler.
ATMOSFER
•Kalınlığı 10.000 km’yi bulan atmosfer, canlıların yaşaması için gerekli olan gazları bulundurur.
• Güneş’ten gelen zararlı ışınların yeryüzüne ulaşmasını, Dünya’nın aşırı ısınmasını ve soğumasını önlemeye yarayan atmosfer, hava olaylarının oluşması gibi pek çok etkiye neden olmaktadır.
Hava olaylarının oluşmasında etkili olan gazlar ve bu gazların atmosferdeki yaklaşık oranları yandaki görselde verilmiştir.
•Dünyanın Güneş etrafında dolanımı ve eksen eğikliği Güneş ışınlarının Dünyaya geliş açılarının farklı olması Dünyanın etrafını saran havanın sıcaklığının değişmesine neden olur . Sıcaklık değişimi sonucu atmosferde meydana gelen değişiklikler sonucu oluşan rüzgar yağmur sis ve kar gibi olaylara hava olayları denir.
Hava olaylarının temel sebebi havadaki nem ve sıcaklık farkıdır.
Havadaki nem yağışları, sıcaklık farkı ise basınç farklılıkları oluşturarak rüzgarı oluşturur.
Belirli bir bölgede ve kısa bir süre içerisinde etkili olan hava olaylarına hava durumu denir.
Hava durumunu belirtmek için ortak belirli görseller vardır
Hava olayları ve değişimlerini , hava olaylarının canlılara ve çevreye etkilerini inceleyen ve hava tahminlerini yapan bilim dalına meteoroloji denir.
Hava olayları uzmanına ise meteorolog denir. Belirli bir bölge gün boyunca meydana gelen hava değişimlerini incelerek hava durumunu belirler. Hava durumundan bahsederken güneşli rüzgarlı parçalı bulutlu, yağmurlu , çok sıcak ve sağanak yağışlı gibi ifadeler kullanılır .
HAVA BASINCI VE BASINÇ ALANLARI
Afmosferde bulunan gazlar, ağırlıklarından dolayı yeryüzünde basınç oluşmasına neden olur.
Yeryüzüne uygulanan basınç, bölgelere göre farklılık gösterir. Bunun nedeni, bu bölgelerdeki havanın günlük veya mevsimlik olarak farklı ölçülerde ısınmasıdır.
Hava sıcaklığında çeşitli etkiler sonucu oluşan değişimler, yüzeyde alçak veya yüksek basınç alanlarının oluşmasına neden olur.
RÜZGAR NASIL OLUŞUR ?
Yeryüzünde oluşan basınç farklılıkları, havanın yer değiştirmesine neden olmaktadır.
Hava daima basıncın yüksek olduğu yerden, basıncın alçak olduğu yere doğru hareket eder.
Yatay yönlü yer değiştiren bu hava hareketlerine rüzgar denir
Sıcak hava ile soğuk havanın yere yakın bölgelerde yer değiştirmesi sonucu dönen rüzgarlar meydana gelir.
Rüzgarlar, hızına ve çevreye etkilerine göre farklı isimler alır. Bu rüzgârlardan bazıları yel, meltem, fırtına, hortum ve kasırgadır.
Dönerek ilerleyen rüzgara hortum denilir. Hortumun küçüğü şeytan kulesi, büyüğüne ise kasırga denir. Kasırganın sürati 118 km/h’den fazladır.
Yağmur, kar ve dolu gök yüzüne yakın yerlerde meydana gelen hava olayları
Sis, kırağı ve çiy yeryüzüne yakın yerlerde meydana gelen hava olaylarıdır
Hava olayları yeryüzü şekillerinde değişikliği neden olur.
Peri bacaları (Rüzgar ve su etkisiyle)
Mantar kayalar
Kumullar
Buzul vadileri
İKLİM
İklim, Dünya’nın herhangi bir bölgesinde uzun yıllar boyunca gözlemlenen tüm hava olaylarının ortalama veri sonuçlarıdır.
Dünya’nın farklı bölgelerinde farklı iklimler gözlemlenir. Kutup iklimi, ekvatoral iklim, karasal iklim, çöl iklimi gibi iklim çeşitleri bulunmaktadır.
Türkiye üzerinde Akdeniz, Karadeniz ve Karasal iklim görülür.
Türkiyedeki iklim çeşitlerinin özelliklerini öğrenmek için aşağıdaki görseldeki soru işaretlerinin üzerine tıklayınız
İklimlerin yayılışlarını, insan ve çevre üzerine etkilerini neden-sonuç ilişkisi içerisinde inceleyen bilim dalına klimatoloji (iklim bilimi) denir.
İklim Bilimi ile uğraşan bilim insanına ise klimatolog (iklim bilimci) denir.
Bir bölgenin iklimini tanımlayabilmek için en az 35-40 yıllık hava olaylarının gözlemlenmesi gerekmektedir.
İklimiEtkileyenFaktörler
Ekvatora olan uzaklığı
Bitki örtüsü
Yeryüzü şekilleri
Denize uzaklığı
Denizden yüksekliği
NOT: Sorularda güneşli, rüzgarlı, karlı, bulutlu gibi anlık olayları belirten ifadeler hava olayı için,
Sıcak, soğuk, kurak, yağışlı gibi ifadeler iklim için kullanılır.
HAVA OLAYLARI VE İKLİM ARASINDAKİ FARKLAR
Atmosfer içerisinde meydana gelen değişimlerdir.Belli bir bölgede kısa süre içerisinde (saatlik, günlük vb.) gerçekleşir
Geniş bir bölge içinde ve uzun yıllar değişmeyen ortalama hava koşullarıdır.
Hava olayları tahminidir.
İklim kesinlik bildirir
Hava olaylarında değişkenlik fazladır.
İklimde değişkenlikler azdır
Hava olaylarını araştıran bilim dalı meteorolojidir.
İklimi araştıran bilim dalı klimatoloji,
Hava olayları ile ilgili çalışma yapan bilim insanlarına meteorolog denir
İklim bilimi ile ilgili çalışma yapan bilim insanlarına klimatolog denir
Hava olayları günün belirli zamanlarında (07.00, 14.00 ve 21.00 saatlerinde) yapılan gözlemlerle belirlenir
İklim en az 30-35 yıllık hava durumu verisi ile belirlenir,
