8. SINIF 3. ÜNİTE 3. BÖLÜM: GAZ BASINCI

Yazan

içinde

8. Sınıf3. Ünite: Basınç3. Bölüm

Gaz Basıncı

Gazların uyguladığı basıncı, açık hava (atmosfer) basıncını, Toriçelli deneyini, yükseklik ve hacimle basıncın nasıl değiştiğini ve açık hava basıncının günlük hayattaki etkilerini öğreniyoruz.

💨1. Gaz Basıncı Nedir?

Kapalı kap içindeki gaz, kabın her tarafına basınç uygular
Kapalı kapta gaz basıncı
Gazlar bulundukları kabın tamamını doldururlar.

Gazlar ağırlıklarından ve taneciklerinin hareketinden dolayı bulundukları kabın her tarafına basınç uygular.

❗ Kapalı kaplarda belirli sıcaklık ve hacimde gaz, kabın her tarafına aynı basıncı uygular.
Gaz tanecikleri kabın çeperlerine çarpar
Gaz taneciklerinin hareketi
🌟 Gazlar da sıvılar gibi basıncı her yöne eşit iletir.
Gazlar kabın tamamını doldurur ve kabın her tarafına basınç uygular.

🌍2. Açık Hava Basıncı

Evangelista Toriçelli
Toriçelli
Açık hava (atmosfer) basıncı: Atmosferi oluşturan gazların ağırlıklarından dolayı yeryüzüne yaptığı basınca açık hava basıncı veya atmosfer basıncı denir.

Açık hava basıncını bulan, ölçümünü yapan bilim insanı Toriçelli‘dir.

🧪3. Toriçelli Deneyi

Toriçelli deneyi: cıva dolu kapta ters çevrilmiş cam boru
Toriçelli deneyi
🔬 Deney nasıl yapıldı?

Toriçelli deneyini 0°C’de, deniz seviyesinde, cıva (Hg) kullanarak yapmıştır.

Deniz seviyesinde 1 m uzunluğundaki içi cıva dolu cam boruyu cıva dolu kabın içine ters çevirdiğinde cıvanın tamamının dökülmediği, cam boruda 76 cm yüksekliğinde cıvanın kaldığını gözlemlemiştir.

📏 1 atmosfer: Deniz seviyesinde yapılan bu deneyde açık hava basıncı 1 atmosfer (1 atm) olarak kabul edilmiştir.
1 atm = 76 cm Hg

Sıvının cinsi (yoğunluğu) önemlidir

Su kullanılsaydı cam borudaki yükseklik yaklaşık 10,5 metre olurdu
Su ile yapılsaydı
❗ Cıva yerine su olsaydı?

Toriçelli deneyinde kullandığı sıvının cinsi (yoğunluğu) önemlidir. Cıva yerine su kullansaydı, suyun yoğunluğu daha az olduğu için cam borudaki sıvının yükselme miktarı yaklaşık 10,5 metre olurdu.

Etkilemeyen faktörler

Farklı şekil ve büyüklükteki borularda cıva yüksekliği 76 cm'dir
Her borada 76 cm
❗ Borunun şekli, büyüklüğü, kaba bırakılma şekli

Açık hava basıncı deneylerinde kullanılan borunun şekli, büyüklüğü, kaba bırakılma şekli cam borudaki sıvı yüksekliğini etkilemez.

⛰️4. Yükseldikçe Açık Hava Basıncı

X, Y ve Z noktalarında cıva yükseklikleri 76, 70 ve 60 cm
X: 76 cm · Y: 70 cm · Z: 60 cm
❗ Açık hava basıncı azalır

Açık hava basıncı deniz seviyelerinden yukarı doğru çıkıldıkça azalır.

Deniz seviyesinde hava tanecikleri daha fazla olduğu için basınç fazladır. Deniz seviyesinden yukarılara doğru çıkıldıkça havanın içindeki tanecik miktarı azalacağı için basınç azalır.

Yükseklik ↑→Hava tanecikleri ↓→Açık hava basıncı ↓
Yükseklik arttıkça birim hacimdeki tanecik sayısı ve hava basıncı azalır
Yükseklik arttıkça birim hacimdeki tanecik sayısı ve hava basıncı azalır.

🎈5. Gazlarda Basınç ve Hacim

Hacim azaldıkça gaz tanecikleri sıkışır ve basınç artar
Hacim azalınca basınç artar
❗ Gazlar sıkıştırılabilir ve gazlarda basınç ile hacim ters orantılıdır.
Yani gazların bulunduğu ortamın hacmi azaltılırsa gaz basıncı artar.
Hacim ↓→Gaz basıncı ↑

🔬6. Günlük Hayatta Açık Hava Basıncının Etkili Olduğu Örnekler

👉 Kaydırarak (ya da okları kullanarak) diğer örnekleri görün.

Yükseğe çıkan balonun hacmi artar
Yükseldikçe balonun hacmi artar
1️⃣ Şişirilmiş balon

Şişirilmiş balon üzerine etki eden açık hava basıncı yukarılara doğru çıkıldıkça azaldığı için balonun hacmi artar ve bir süre sonra patlar.

Aynı şekilde tazeliğini koruması için paketinin içerisinde gaz bulunduran abur cuburlar (cips) yüksek kesimlerde şişerek patlar.

Isıtılıp soğuk suya konulan metal teneke büzülür
Isıtılan kutu soğuyunca büzülür
2️⃣ Metal içecek kutusu

Metal içecek kutuları, metal yağ tenekelerinin ağzı kapatılıp ısıtıldıktan sonra su dolu kaba bırakıldığında açık hava basıncıyla metal kutu büzüşür.

Bunun nedeni: Ağzı kapalı iken ısıtılan metal kutunun iç basıncı sıcaklık etkisiyle artar. Sonra soğuk suya konulduğunda iç basınç düşer. Açık hava basıncının etkisiyle kap büzülür.

Emme basma tulumba
Emme basma tulumba
3️⃣ Emme basma tulumba

Emme basma tulumbalarında kuyulardan su çekilmesinde açık hava basıncının etkisi vardır.

Üzerine kağıt konulup ters çevrilen su dolu bardak
Su dolu bardak ve kağıt
4️⃣ Su dolu bardak ve kağıt

Su dolu bardak üzerine bir kağıt koyulup ters çevrildiğinde açık hava basıncı etkisiyle suyun dökülmediği gözlemlenir.

Açık hava basıncı bardağın içindeki sıvı basıncına eşit olduğu için su dökülmez.

Demliğin kapağı açılınca çay bardağa dökülür
Demliğin kapağı açılınca
5️⃣ Çaydanlığın demliği

Açık hava basıncının etkisiyle bazen çaydanlığın demliğinden bardağa çay koyamayız; demliğin kapağını açtığımızda üstten açık hava basıncı etki ettiğinde bardağa çay koyabiliriz.

Islanan çay tabağı bardak ile beraber kalkar
Islanan çay tabağı bardak ile beraber kalkar
6️⃣ Çay bardağı ve tabak

Açık hava basıncı bazen içi çay dolu bardağı kaldırdığımızda alttaki tabağın bardakla birlikte yapışık olarak kalkmasını sağlar.

Yanan kağıt parçası şişenin içindeki basıncı azaltır, yumurta şişeye girer
Yumurta şişenin içine girer
7️⃣ Haşlanmış yumurta ve cam şişe

Haşlanmış yumurtayı cam şişenin uç kısmına koyduğumuzda başlangıçta yumurta şişenin içine giremez. Ancak içine bir kağıt parçası yakılıp olan şişenin uç kısmına konulan yumurtanın şişenin iç kısmına girdiği gözlemlenir.

Bunun nedeni: Başlangıçta şişenin içindeki basınç dışarıdaki basınç ile aynıdır. Ancak şişenin içine atılan ateş yanmaya devam edebilmesi için ortamdaki oksijeni kullanır. Kağıdın yanması ile şişenin içinde basınç azalır. Açık hava basıncı yumurtayı şişenin içine doğru iter.

Yanan mumun üzerine kap kapatılınca mum söner ve su yükselir
Mum söner, su yükselir
8️⃣ Yanan mum ve su dolu kap

İçi su dolu kapta bulunan yanan haldeki mumun üstüne hava almayacak şekilde cam kabı (bardak, beher…) kapattığımızda belli bir süre sonra mumun söndüğü ve kap tabanından yukarıya doğru suyun yükseldiği gözlemlenir.

Bunun nedeni: Mum yanmak için oksijene ihtiyacı vardır. Kabın içindeki oksijen bittiğinde mum söner. Kapalı kabın içindeki oksijenin kullanılması kabın içindeki basıncın azalmasına neden olur. Açık hava basıncı suyun içeriye girmesine neden olur.

Balon joje renkli sıvıya daldırılınca sıvı kendiliğinden dolar
Balon joje
9️⃣ Balon joje

İçerisinde su olan cam kap (balon joje) ısıtılmaya başlanıyor. Kaynamaya başladığında içindeki sıvı boşaltılır.

Dökülen suyun olduğu şişe, renkli sıvının olduğu kaba daldırıldığında renkli sıvının kendiliğinden şişenin içine dolduğu gözlemlenir. Bunun nedeni; açık hava basıncıdır.

Ağzı kapalı şişede delikten su akmaz, ağzı açılınca akar
Şekil I: ağzı kapalı · Şekil II: ağzı açık
🔟 Ağzı kapalı, içi su dolu şişe

Ağzı kapalı, içi su dolu şişenin üzerinde delik açıldığında delikten su akmadığı gözlemlenir. Şişenin ağzı açıldığında su dökülmeye başlar.

Bunun nedeni: Suyun ağzı kapalı iken açık hava basıncı sıvı basıncına eşit olduğu için sıvı akmaz. Şişenin ağzı açıldığında şişenin içinde hem sıvı basıncı hem açık hava basıncı etki ettiği için şişenin dışındaki açık hava basıncından büyük olduğu için su akar.

🐎7. Magdeburg (Mandeburg) Deneyi

Yarım küreler ve hava boşaltma vanası
Yarım küreler ve hava boşaltma vanası
⚽ Magdeburg küreleri

Magdeburg küreleri açık hava basıncının gücünü göstermek için tasarlanmıştır.

Magdeburg küreleri hava almayacak bir şekilde birleştirilip küreler içindeki hava vakumlandığında küreler açık hava basıncının etkisiyle birbirine yapışır, birbirinden ayrılmaz.

Magdeburg kürelerini ayırmaya çalışan atlar
Magdeburg küreleri
💪 Bu küreler ancak açık hava basıncına eşit veya daha büyük bir kuvvet uygulandığında birbirinden ayrılır.

🛠️8. Açık Hava Basıncından Yararlanılan Yerler

👉 Kaydırarak (ya da okları kullanarak) diğer örnekleri görün.

Lavabo açmak için vantuz kullanımı
Vantuz
🧹 Elektrik süpürgeleri, lavabo açıcı pompalar ve vantuzlar

Açık hava basıncı; elektrik süpürgelerinin çalışma sisteminde, lavabo açıcı pompalarda ve vantuzlarda etkilidir.

Şırıngalar
Şırıngalar
💉 Şırıngalara sıvı dolması

Şırıngalara sıvı dolmasında açık hava basıncından yararlanılır.

Pipet ile içecek içen çocuk
Pipet ile içecek içme
🥤 Pipet ile içecek içme

Pipet ile içecek içmede açık hava basıncı etkilidir.

Kulağın yapısı
Kulak yapısı
👂 Kulaklarımız tıkanır, burnumuz kanar

Deniz seviyesinden yukarılara doğru gidildikçe açık hava basıncı azaldığı için kulaklarımız tıkanır ve burnumuz kanar.

🧯9. Gaz Basıncından Yararlanılan Tüpler

Oksijen tüpü, yangın tüpü ve mutfak tüpü
Oksijen, yangın ve mutfak tüpü

Yangın tüpü, oksijen tüpü, mutfak tüpünde gaz basıncından yararlanılır.

⬆️ Yüksek basıncın etkisiyle gazlar sıvılaştırılarak tüpler doldurulur.
⬇️ Sıvılaşmış gazlar, yüksek basınçtan alçak basınca geçerken tekrar gaz haline geçerler.

⭐ Özetle

  • Gazlar bulundukları kabın tamamını doldurur; ağırlıklarından ve taneciklerinin hareketinden dolayı kabın her tarafına basınç uygular ve basıncı her yöne eşit iletir.
  • Atmosferi oluşturan gazların ağırlıklarından dolayı yeryüzüne yaptığı basınca açık hava (atmosfer) basıncı denir; Toriçelli deneyi ile ölçülmüştür.
  • Deniz seviyesinde açık hava basıncı 1 atm = 76 cm Hg’dir; borunun şekli, büyüklüğü ve kaba bırakılma şekli sıvı yüksekliğini etkilemez, sıvının cinsi (yoğunluğu) önemlidir.
  • Deniz seviyesinden yukarı çıkıldıkça tanecik sayısı azaldığı için açık hava basıncı azalır.
  • Gazlar sıkıştırılabilir; gazlarda basınç ile hacim ters orantılıdır.
  • Balon, metal kutu, tulumba, ters çevrilen bardak, yumurta-şişe, yanan mum, balon joje, Magdeburg küreleri ve delikli şişe örnekleri açık hava basıncının etkisini gösterir.
  • Elektrik süpürgesi, vantuz, şırınga, pipet gibi araçlarda açık hava basıncından; yangın, oksijen ve mutfak tüplerinde gaz basıncından yararlanılır.