8. SINIF 3. ÜNİTE 2. BÖLÜM: SIVI BASINCI

Yazan

içinde

8. Sınıf3. Ünite: Basınç2. Bölüm

Sıvı Basıncı

Sıvı basıncını, bağlı olduğu faktörleri (derinlik ve yoğunluk), kabın şekli, miktarı ve kesit alanının etkisini, bileşik kapları ve sıvıların basıncı iletmesini (Pascal prensibi) öğreniyoruz.

💧1. Sıvı Basıncı Nedir?

Sıvı, kabın tüm yüzeylerine basınç uygular
Sıvı tüm yüzeylere basınç uygular
Sıvı basıncı: Sıvıların ağırlıklarından dolayı birim yüzeye uyguladığı dik kuvvete sıvı basıncı denir.

Sıvılar akışkan özellikte olduğu için sadece kabın tabanına değil, kabın bütün yüzeylerine kuvvet uygularlar ve kuvvetin etkisiyle sıvılar temas ettikleri tüm yüzeylere basınç uygular.

Suyun içindeki yüzücüye her yönden basınç uygulanır
Her yönden basınç
Sıvı, temas ettiği tüm yüzeylere basınç uygular.

Sıvı basıncını etkileyen faktörler

1️⃣ Sıvının derinliğiDerinlik arttıkça sıvı basıncı artar.
2️⃣ Sıvının cinsi (yoğunluk)Yoğunluk arttıkça sıvı basıncı artar.

📏2. Sıvının Derinliği

Bir sıvı içerisinde derinlere inildikçe sıvının yaptığı basınç artar. Yani; sıvı basıncı derinlik ile doğru orantılıdır.

Derinlik ↑→Sıvı basıncı ↑
K, M ve N noktalarının derinlikleri
hK, hM, hN
📍 Derinlik nasıl bulunur?

NOT: Derinlik dikkate alınırken istenilen noktanın üstünde kalan sıvının derinliğine bakılır. O noktanın altında kalan sıvı dikkate alınmaz.

hK: K noktasının derinliği
hM: M noktasının derinliği
hN: N noktasının derinliği

Deneyle görelim

Şişenin A ve B deliklerinden fışkıran su
A ve B delikleri

Su dolu aynı kapta açılan özdeş deliklerden çıkan suyun fışkırdığı uzaklıkların farklı olduğu gözlemlenir. Çıkan suyun hızı suyun gideceği en uzak noktayı belirler.

Derinlik arttıkça suyun fışkırma miktarı da artar. Bu da derinlik arttıkça basıncın arttığını gösterir.

Günlük hayattan örnekler

Baraj duvarı aşağıya doğru kalınlaşır
Baraj duvarı
🏞️ Baraj duvarları

Baraj duvarlarının aşağıya (dibe) doğru inildikçe duvarlarını kalın yaparlar. Bunun nedeni; suyun derinliklerine doğru inildikçe sıvı basıncının artmasıdır.

Su altında dalgıç
Dalgıç
🤿 Vurgun

Denizlerde derinlere inildikçe akciğerlerimizin içindeki azot sıvılaşarak vurgun olayına neden olur.

⚖️3. Sıvının Yoğunluğu

Sıvıların yoğunluğu arttıkça sıvı basıncı artar, sıvıların yoğunluğu azalınca sıvı basıncı azalır. Yani; sıvı basıncı ile yoğunluk doğru orantılıdır.

Yoğunluk ↑→Sıvı basıncı ↑
Yoğunluğu 2d olan sıvının basıncı çok, d olanın az
Yoğunluk: 2d ve d
Aynı derinlikteki deliklerden fışkıran farklı yoğunluktaki sıvılar
d ve 2d yoğunluklu sıvılar
DeneyYandaki deneyde aynı derinlikteki özdeş deliklerdeki tıpalar aynı anda açıldığında yoğunluğu fazla olan sıvının daha uzak mesafeye fışkırması, o kaptaki basıncın daha fazla olduğunu gösterir.

⚠️4. Sıvı Basıncını Etkilemeyenler

Farklı şekilli A, B, C ve D kapları: PA = PB = PC = PD
PA = PB = PC = PD
1) Kabın şekli

Sıvı basıncında kabın şekli önemli (etkili) değildir. Yoğunlukları ve derinlikleri aynı olduğu için kap tabanlarındaki basınçlar aynıdır.

1. ve 2. kap: P1 = P2
P₁ = P₂
2) Sıvı miktarı

Sıvı basıncında sıvı miktarı etkili (önemli) değildir. 1. ve 2. kaptaki sıvıların yoğunlukları ve derinlikleri aynı olduğu için basınçları eşittir. 2. kapta sıvı miktarının fazla olması, 1. kapta sıvı miktarının az olması basıncı etkilemez.

K, L ve M kapları: PK = PL = PM
PK = PL = PM
3) Kabın zemin ile temas ettiği kesit alan (yüzey alanı)

Sıvı basıncında kabın zemin ile temas ettiği kesit alan etkili (önemli) değildir. Sıvıların yoğunlukları ve derinlikleri aynı olduğu için kap tabanlarına yaptıkları basınç eşittir.

Aynı derinlikteki farklı şekilli kaplar
Aynı derinlik, farklı kap şekilleri

🔄5. Kaplar Ters Çevrilirse

Önemli!İçi sıvı dolu düzgün şekilli olmayan kaplar ters çevrildiğinde içindeki sıvı miktarı değişmez, ama sıvı derinliği değiştiği için sıvı basıncı değişir.
Ters çevrilen kapta derinlik ve basınç değişimi
Ters çevirme
⬇️ Derinlik azaldıSıvı derinliği azaldığı için basınç azalır.
P₁ > P₂
⬆️ Derinlik arttıSıvı derinliği arttığı için basınç artar.
P₂ > P₁

Denizdeki canlılar

Denizde A, B, C, D, E konumundaki canlılar
Derinlik değiştikçe basınç değişir

NOT: Denizde hareket halinde olan deniz canlılarına (balık, ahtapot, karetta vb.) uygulanan basınç, canlının konumuna göre değişir. Deniz canlısı üzerine uygulanan basınç, sıvının derinliği değiştikçe değişir.

PA > PE > PB > PD > PC

🧪6. Bileşik Kaplar

Bileşik kaplarda sıvı seviyeleri eşittir
Bileşik kaplar

Bileşik kaplara sıvı doldurulduğunda kabın şekli farketmeksizin tüm kaplarda sıvı seviyeleri ve sıvı basınçları eşit olur.

Su depolarıSu depoları kendi seviyelerine kadar pompa kullanılmadan suyu yollayabilir. Ancak deponun üst kısmında kalan yerlere su yollayabilmek için ek pompaya ihtiyaç vardır.

🧫7. Hunili Sistemler

Huni derine daldırılınca U borusundaki sıvı seviyesi yükselir
Huniyi daldırma
⬇️⬆️ Huninin derinliği

Hunili sistemlerde huniyi ne kadar derine daldırırsak U borusundaki sıvı seviyesi git gide yükselir. Aynı şekilde huniyi ne kadar yukarıya doğru çekersek basınç azaldığı için U borusundaki sıvı seviyesi azalır.

Farklı yoğunluktaki sıvılarda U borusundaki seviye farkı
1. kap ve 2. kap
🧪 Sıvının yoğunluğu

Aynı şekilde hunili sistemlerde yoğunluğu farklı olan sıvılar konulduğunda yoğunluğu fazla olan sıvıda U borusundaki sıvı seviyesi daha fazla olur. Şekilde U borusundaki sıvı seviyelerine bakarak 1. kaptaki sıvı seviyesi daha fazla olduğu için basıncı daha fazla, yani 1. kaptaki sıvının yoğunluğu daha fazladır.

P₁ > P₂⇒d₁ > d₂
d: yoğunluk   P: basınç  →  Sıvı seviyesi fazla olan kabın basıncı fazladır.

📈8. Basınç Grafikleri

Farklı şekilli kaplar için basınç-zaman grafikleri
Kabın şekline göre basınç–zaman grafikleri
💡 Aklımızda olsunÖzdeş musluklardan sabit hızla akan su ile doldurulan kapların basınçlarının değişimi kapların şekline bağlıdır. Bu nedenle basınç grafikleri farklıdır.

🛠️9. Sıvıların Basıncı İletmesi (Pascal Prensibi)

Küçük pistona uygulanan kuvvet büyük pistondaki arabayı dengeler
Küçük kuvvet, büyük yük

Sıvılar sıkıştırılamama özelliğinden dolayı, üzerlerine uygulanan basıncı her yöne ve eşit şiddetle iletirler. Yani kapalı bir kaptaki sıvıya uygulanan basınç, kabın her noktasına eşit miktarda iletilir.

Pascal ilkesi: Sıvıların basıncı aynen iletmesi özelliği kullanılarak küçük bir kuvvet ile büyük yükleri dengeleme işlemidir.
F1 küçük pistona, F2 büyük pistona etki eder
F₁, S₁ ve F₂, S₂
🫧 Esnek cisimlerde basınç

İçi tamamen sıvı ile dolu ve eşit büyüklükte delikler bulunan esnek cisimlere kuvvet uygulandığında oluşan basınç tüm yüzeylere eşit şekilde iletilir.

İçi sıvı dolu esnek cismin tüm yüzeylerine eşit basınç iletilir
Basınç her yüzeye eşit iletilir
Unutma!Sıvılar sıkıştırılamaz ama üzerlerine bir kuvvet uygulandığında kap içerisindeki basınçları artar.
Sıvılar sıkıştırılamaz: şırıngalar ve şişeler
Sıvılar sıkıştırılamaz

🚗10. Pascal Prensibinin Kullanıldığı Örnekler

  • Otomobil fren sistemi
  • Berber koltuğu
  • Su cendereleri
  • İtfaiye araçları
  • İş makinelerinin hareketli aksamları
  • Hidrolik pres
  • İlaç pompaları
  • Hidrolik taşıma lifleri
  • Dişçi koltukları
  • Emme basma su tulumbaları
  • Parfüm şişeleri
  • Hidrolik direksiyonlar
Hidrolik fren sistemi
Hidrolik fren sistemi
Hidrolik pres ve kriko
Hidrolik pres
İş makineleri, fren ve itfaiye aracı
İş makineleri ve itfaiye aracı
Hidrolik sistemle kaldırılan araba
Hidrolik kaldırma

⭐ Özetle

  • Sıvıların ağırlıklarından dolayı birim yüzeye uyguladığı dik kuvvete sıvı basıncı denir; sıvılar temas ettikleri tüm yüzeylere basınç uygular.
  • Sıvı basıncı derinlik ve yoğunluk ile doğru orantılıdır.
  • Sıvı basıncında kabın şekli, sıvı miktarı ve kabın zemin ile temas ettiği kesit alan etkili değildir.
  • Düzgün şekilli olmayan kaplar ters çevrilirse sıvı derinliği değiştiği için basınç değişir.
  • Bileşik kaplarda aynı cins sıvı varken kabın şekli farketmeksizin sıvı seviyeleri ve basınçları eşit olur.
  • Pascal ilkesine göre sıvılar sıkıştırılamadığı için üzerlerine uygulanan basıncı her yöne ve eşit şiddetle iletir; küçük bir kuvvet ile büyük yükler dengelenir.