7. SINIF 2. ÜNİTE 2. BÖLÜM: ENERJİ VE ENERJİ ÇEŞİTLERİ

Yazan

içinde

7. Sınıf2. Ünite: Kuvvet ve Enerjiyi Keşfedelim2. Bölüm

Enerji ve Enerji Çeşitleri

Enerjinin ne olduğunu, kinetik enerjinin neye bağlı olduğunu, çekim ve esneklik potansiyel enerjisini öğreniyor; kinetik ve potansiyel enerjiyi karşılaştırıyoruz.

🎯 Öğrenme Çıktısı

FB.7.2.2

Enerji çeşitlerinden kinetik ve potansiyel enerjiyi karşılaştırabilme

  1. Kinetik ve potansiyel enerjinin özelliklerini belirler.
  2. Kinetik ve potansiyel enerjinin benzer özelliklerini listeler.
  3. Kinetik ve potansiyel enerjinin farklı özelliklerini listeler.

⚡1. Enerji Nedir?

Günlük yaşamda koşarız, bisiklete bineriz, bir çantayı yerden kaldırırız, topa vururuz veya bir yayı sıkıştırırız. Bütün bu durumlarda enerji ile karşılaşırız.

Enerji: İş yapabilme yeteneğidir.
Enerjinin birimiJoule (J)
İşin birimiJoule (J)
Sonuçİş ile enerji aynı birimle ifade edilir.

MEB ders kitabı, fiziksel anlamda iş yapmak için enerji gerektiğini ve iş ile enerjinin aynı birimle ifade edildiğini vurgular. Günlük hayatta enerji; potansiyel, kinetik, ışık, ısı, elektrik enerjisi vb. olarak farklı şekillerde karşımıza çıkabilir.

Bu bölümdeKinetik ve potansiyel enerjiyi inceleyeceğiz. Potansiyel enerjiyi ise çekim potansiyel enerjisi ve esneklik potansiyel enerjisi olarak ele alacağız.

Enerjiyi nasıl fark ederiz?

Koşan öğrenci, hareket eden otomobil, dalda duran elma, gerilmiş yay
Bir cismin enerjiye sahip olması için her zaman hareket etmesi gerekmez.

Bir cismin:

  • hareket etmesi,
  • belirli bir yükseklikte bulunması,
  • gerilmesi veya sıkışması
  • bize cismin sahip olduğu enerji hakkında bilgi verir.

Örneğin:

  • Koşan öğrenci hareket ettiği için enerjiye sahiptir.
  • Hareket eden otomobil enerjiye sahiptir.
  • Dalda duran elma hareket etmese bile yerden yüksekte olduğu için enerjiye sahiptir.
  • Gerilmiş yay hareket etmese bile şekli değiştiği için enerji depolar.
Bir cismin enerjiye sahip olması için her zaman hareket etmesi gerekmez.

🏃2. Kinetik Enerji

Kinetik enerji: Bir cismin hareketinden dolayı sahip olduğu enerjiye kinetik enerji denir. Kinetik enerjiye hareket enerjisi de denebilir.

Bir cisim duruyorsa kinetik enerjisi yoktur. Örneğin park halindeki otomobilin kinetik enerjisi yoktur. Otomobil hareket etmeye başladığında kinetik enerji kazanır.

Park halindeki otomobilin kinetik enerjisi yoktur, hareket eden otomobil kinetik enerji kazanır
Park halindeki ve hareket eden otomobil

Günlük yaşamdan örnekler

Koşan çocuk, bisiklet, otomobil, futbol topu, yüzücü, gemi, motosiklet
Günlük yaşamdan örnekler
  • Koşan çocuk
  • Hareket eden bisiklet
  • Yolda ilerleyen otomobil
  • Yuvarlanan futbol topu
  • Yüzen yüzücü
  • İlerleyen gemi
  • Hareket eden motosiklet

📊3. Kinetik Enerji Nelere Bağlıdır?

🚀 Süratin etkisiKütleleri aynı olan cisimlerde sürati fazla olan cismin kinetik enerjisi daha fazladır.

Örnek: Aynı otomobili düşünelim. A aracı: 30 km/sa, B aracı: 60 km/sa. Araçların kütleleri aynıysa B aracının kinetik enerjisi daha fazladır. Çünkü B daha süratlidir.

Başka bir örnek: Aynı öğrenci bisikletini önce yavaş, sonra hızlı sürsün. Öğrencinin ve bisikletin kütlesi değişmedi. Değişen nedir? Sürat. Sürat arttığı için kinetik enerji de artar.

⚖️ Kütlenin etkisiSüratleri aynı olan cisimlerden kütlesi fazla olanın kinetik enerjisi daha fazladır.

Örnek: Şimdi süratleri aynı olan iki cismi düşünelim. Otomobil: 50 km/sa, otobüs: 50 km/sa. Otobüsün kütlesi otomobilden fazladır. Bu nedenle otobüsün kinetik enerjisi daha fazladır.

Başka bir örnek: Aynı süratle hareket eden basketbol topu ve tenis topu karşılaştırıldığında, basketbol topunun kütlesi daha fazlaysa kinetik enerjisi de daha fazladır.

Kütleleri aynı olan cisimlerde sürati fazla olanın kinetik enerjisi daha fazladır
Süratin etkisi
Süratleri aynı olan cisimlerden kütlesi fazla olanın kinetik enerjisi daha fazladır
Kütlenin etkisi
Sürat ↑→Kinetik enerji ↑
Kütle ↑→Kinetik enerji ↑

🧪4. Deneylerle Kinetik Enerjiyi Anlama

Kinetik enerjinin sürate ve kütleye bağlı olduğunu basit deneylerle gözlemleyebiliriz. Bunun için bir etkeni değiştirirken diğer etkeni aynı tutarak sonuçları karşılaştırırız.

Süratin etkisini inceleyelim

Farklı yükseklikteki rampalardan bırakılan toplar ve takozlar
Süratin etkisi deneyi

Kütleleri aynı olan özdeş iki topu, farklı yüksekliklerdeki rampalardan serbest bırakalım. Topların önüne de özdeş takozlar yerleştirelim.

Daha yüksek rampadan bırakılan top, rampanın sonunda daha süratli hareket eder ve önündeki takozu daha uzağa sürükler. Topların kütleleri aynı olduğuna göre oluşan bu farkın nedeni süratlerinin farklı olmasıdır.

Sonuç: Kütle aynı olduğunda, cismin sürati arttıkça kinetik enerjisi de artar.

Kütlenin etkisini inceleyelim

Kütlesi farklı iki cisim aynı yükseklikten bırakılıyor
Kütlenin etkisi deneyi

Bu kez süratleri aynı, kütleleri farklı iki cismi karşılaştıralım. Cisimlerin önüne özdeş takozlar yerleştirelim.

Kütlesi fazla olan cisim, önündeki takozu daha uzağa sürükler. Cisimlerin süratleri aynı olduğuna göre oluşan bu farkın nedeni kütlelerinin farklı olmasıdır.

Sonuç: Sürat aynı olduğunda, cismin kütlesi arttıkça kinetik enerjisi de artar.
Unutma!Bir deneyde süratin etkisini araştırıyorsak kütleyi, kütlenin etkisini araştırıyorsak sürati aynı tutmalıyız. Böylece kinetik enerjideki değişimin hangi etkenden kaynaklandığını anlayabiliriz.

🔋5. Potansiyel Enerji

Bir cisim bulunduğu durum veya konum nedeniyle enerji depolayabilir.

Potansiyel enerji: Bir cismin bulunduğu konum veya sahip olduğu durum nedeniyle depoladığı enerjiye potansiyel enerji denir.

İki potansiyel enerji çeşidi vardır. Bunlar:

⛰️ Çekim potansiyel enerjisiCismin yerden yüksekliğiyle ilgilidir.
🌀 Esneklik potansiyel enerjisiEsnek cismin gerilmesi veya sıkışmasıyla ilgilidir.

⛰️6. Çekim Potansiyel Enerjisi

Çekim potansiyel enerjisi: Bir cisim yerden belirli bir yükseklikte bulunuyorsa bulunduğu konum nedeniyle enerjiye sahiptir. Yer çekiminin etkisi altında bulunan cismin yüksekliğinden dolayı sahip olduğu enerjiye çekim potansiyel enerjisi denir.
Ağaç dalındaki elma, rafın üstündeki kitap, paraşütçü, dağcı, baraj, yukarı kaldırılmış top
Yerden belirli bir yükseklikte bulunan cisimler

Örnekler:

  • Ağaç dalındaki elma
  • Rafın üstündeki kitap
  • Yüksekte bulunan paraşütçü
  • Dağın zirvesindeki dağcı
  • Barajda yüksek seviyede biriken su
  • Yerden yukarı kaldırılmış top
Bu cisimlerin ortak özelliği: Yerden belirli bir yükseklikte bulunmalarıdır.

Çekim potansiyel enerjisi nelere bağlıdır?

📏 Yüksekliğin etkisiBir cismin yerden yüksekliği arttıkça çekim potansiyel enerjisi de artar. Yüksekliğin etkisini incelemek için cisimlerin kütlelerinin aynı olması gerekir.
⚖️ Kütlenin etkisiBir cismin kütlesi arttıkça çekim potansiyel enerjisi de artar. Kütlenin etkisini incelemek için cisimlerin yerden yüksekliklerinin aynı olması gerekir.
Yerden yükseklik arttıkça çekim potansiyel enerjisi artar
Yüksekliğin etkisi

Örnek: Kütleleri aynı olan K ve L toplarını düşünelim. K topu yerden 1 metre, L topu ise 4 metre yükseklikte bulunsun. Topların kütleleri aynı olmasına rağmen L topu yerden daha yüksekte bulunduğu için L topunun çekim potansiyel enerjisi K topundan daha fazladır.

Bu ilişkiyi bir deneyle de gözlemleyebiliriz. Özdeş iki top kum zemine farklı yüksekliklerden bırakıldığında, daha yüksekten bırakılan top kumda daha derin bir iz meydana getirir. Bunun nedeni, yüksekten bırakılan topun başlangıçta daha fazla çekim potansiyel enerjisine sahip olmasıdır.

Kural: Kütleleri aynı olan cisimlerden yerden daha yükseğe bulunanın çekim potansiyel enerjisi daha fazladır.
Kütle arttıkça çekim potansiyel enerjisi artar
Kütlenin etkisi

Örnek: Yerden 2 metre yükseklikte bulunan iki top düşünelim. Toplardan birinin kütlesi 100 g, diğerinin kütlesi 600 g olsun. İki top aynı yükseklikte bulunmasına rağmen 600 g kütleli topun kütlesi daha fazladır. Bu nedenle 600 g kütleli topun çekim potansiyel enerjisi daha fazladır.

Bu ilişkiyi kum deneyiyle daha kolay anlayabiliriz. Kütleleri farklı iki top aynı yükseklikten kum zemine bırakıldığında, kütlesi fazla olan top kumda daha derin bir iz oluşturur. Bunun nedeni kütlesi fazla olan topun başlangıçta daha fazla çekim potansiyel enerjisine sahip olmasıdır. MEB ders kitabında da aynı yükseklikten bırakılan cisimlerden ağırlığı fazla olanın daha büyük etki meydana getirmesi üzerinden bu ilişki açıklanır.

Kural: Yerden yükseklikleri aynı olan cisimlerden kütlesi fazla olanın çekim potansiyel enerjisi daha fazladır.

🌀7. Esneklik Potansiyel Enerjisi

Bir paket lastiğini iki ucundan çektiğimizi düşünelim. Lastik gerilir ve şekli değişir. Lastiği bıraktığımızda ise eski şekline dönmeye çalışır. Benzer bir durum yayı sıkıştırdığımızda da görülür. Yay sıkışır, serbest bırakıldığında yeniden eski şekline dönmeye çalışır.

Esnek cisim: Kuvvet uygulandığında şekli değişen, kuvvetin etkisi ortadan kalktığında eski şekline dönen cisimlere esnek cisim denir. Paket lastiği, sünger ve sarmal yay esnek cisimlere örnektir.
Esneklik potansiyel enerjisi: Esnek cisimler gerildiğinde veya sıkıştırıldığında enerji depolar. Esnek cisimlerin şekil değişikliği sonucunda depoladığı bu enerjiye esneklik potansiyel enerjisi denir.
Paket lastiğini çekmek, yayı sıkıştırmak ve esnek cisimler
Esneklik potansiyel enerjisi

Örneğin:

  • Gerilmiş paket lastiği
  • Sıkıştırılmış sarmal yay
  • Gerilmiş sarmal yay
  • Sıkıştırılmış sünger
Bu örneklerin ortak özelliği: Esnek cisimlerin şekillerinin değiştirilmiş olmasıdır.
Unutma!Bir cismin esneklik potansiyel enerjisine sahip olabilmesi için esnek olması ve şeklinin değiştirilmiş olması gerekir. Örneğin sıkıştırılmamış veya gerilmemiş bir yayı gördüğünde, sırf yay olduğu için “esneklik potansiyel enerjisi depolamıştır” şeklinde düşünmemelisin.

Esneklik potansiyel enerjisinin değişimi

Daha fazla gerilen lastik ve daha fazla sıkıştırılan yay daha fazla enerji depolar
Gerilme ve sıkışma arttıkça enerji artar

Bir paket lastiğini önce biraz, sonra daha fazla gerdiğimizi düşünelim. Lastiği daha fazla gerdiğimizde eski şekline dönmek için daha fazla enerji depolar. Benzer biçimde bir yayı daha fazla sıkıştırdığımızda yayda depolanan esneklik potansiyel enerjisi de artar.

Aynı esnek cisim için gerilme veya sıkıştırılma miktarı arttıkça depolanan esneklik potansiyel enerjisi artar.
ÖrnekÖzdeş K ve L yaylarından: K yayı 2 cm, L yayı 5 cm sıkıştırılsın. L yayı daha fazla sıkıştırıldığı için L yayında daha fazla esneklik potansiyel enerjisi depolanır.

🔎8. Enerji Türlerini Nasıl Ayırt Ederiz?

Bir cismin hangi enerjiye sahip olduğunu belirlerken cismin hareketine, konumuna ve durumuna bakmalıyız.

Cisim hareket ediyor mu, belirli bir yükseklikte mi, gerilmiş veya sıkıştırılmış mı
Enerji türünü belirleme
Cisim hareket ediyor mu?Evet → Kinetik enerji
Cisim yerden belirli bir yükseklikte mi?Evet → Çekim potansiyel enerjisi
Esnek bir cisim gerilmiş veya sıkıştırılmış mı?Evet → Esneklik potansiyel enerjisi
Kinetik, çekim potansiyel ve esneklik potansiyel enerji örnekleri
Üç enerji türü
ÖrnekYolda ilerleyen otomobil hareket ettiği için kinetik enerjiye sahiptir. Ağaç dalında duran elma yerden yüksekte bulunduğu için çekim potansiyel enerjisine sahiptir. Gerilmiş paket lastiği şekli değiştiği ve enerji depoladığı için esneklik potansiyel enerjisine sahiptir.

🤝9. Kinetik ve Potansiyel Enerjinin Benzerlikleri

Kinetik ve potansiyel enerji farklı durumlarda ortaya çıksa da ortak özelliklere sahiptir. Her ikisi de enerji çeşididir ve birimleri joule (J) olarak ifade edilir. Bir cisim hareketinden dolayı kinetik enerjiye, bulunduğu konum veya durum nedeniyle potansiyel enerjiye sahip olabilir.

Kinetik ve potansiyel enerjinin ortak özellikleri:

  • Her ikisi de enerji çeşididir.
  • Her ikisinin birimi joule (J)’dür.
  • Her ikisi de cisimlerin sahip olduğu enerjiyi ifade eder.
  • Her ikisi de fiziksel anlamda iş yapma ile ilişkilidir.
ÖrneğinHavada uçan bir kuş hareket ettiği için kinetik enerjiye, yerden yüksekte bulunduğu için çekim potansiyel enerjisine sahiptir.

⚖️10. Kinetik ve Potansiyel Enerjiyi Karşılaştıralım

🏃 Kinetik enerjiHareketle ilgilidir. Bir cisim hareket ediyorsa kinetik enerjiye sahiptir. Kinetik enerjinin büyüklüğü cismin kütlesi ve süratiyle ilişkilidir.
🔋 Potansiyel enerjiCismin durumuyla veya konumuyla ilgilidir. Çekim potansiyel enerjisinde kütle ve yükseklik, esneklik potansiyel enerjisinde ise esnek cismin gerilmesi veya sıkışması önemlidir.
Kinetik enerjiPotansiyel enerji
Cismin hareketinden kaynaklanır.Cismin durumundan veya konumundan kaynaklanır.
Hareket eden cisimlerde bulunur.Cisim hareket etmese de potansiyel enerjiye sahip olabilir.
Kütle ve süratle ilişkilidir.Çeşidine göre kütle, yükseklik, gerilme veya sıkışmayla ilişkilidir.
Aynı kütlede sürat arttıkça kinetik enerji artar.Çekim potansiyel enerjisinde aynı kütlede yükseklik arttıkça enerji artar.
Aynı süratte kütle arttıkça kinetik enerji artar.Çekim potansiyel enerjisinde aynı yükseklikte kütle arttıkça enerji artar.

🗂️11. Birlikte Sınıflandıralım

Günlük yaşamda karşılaştığımız cisimlerin sahip oldukları enerji türlerini hareketlerine, konumlarına ve durumlarına bakarak belirleyebiliriz.

İlk örneği birlikte inceleyelim
Koşan köpek→Kinetik enerji→Hareket ettiği için
Şimdi sıra sende! Diğer örneklerin enerji türünü ve nedenini belirleyerek tabloyu tamamla.
Yolda ilerleyen kamyonDalda duran elmaGökyüzünde uçan kuşBarajda biriken suGerilmiş paket lastiğiSıkıştırılmış yayHavaya atılan ve hareket eden top
Unutma!Bazı cisimlerin birden fazla enerji türüne sahip olabileceğini unutma.

⭐ Özetle

  • Enerji, iş yapabilme yeteneğidir; birimi joule (J)’dür. İş ile enerji aynı birimle ifade edilir.
  • Bir cismin hareketinden dolayı sahip olduğu enerjiye kinetik enerji denir. Kinetik enerji, cismin sürati ve kütlesi arttıkça artar.
  • Bir cismin bulunduğu konum veya sahip olduğu durum nedeniyle depoladığı enerjiye potansiyel enerji denir. İki çeşidi vardır: çekim ve esneklik potansiyel enerjisi.
  • Çekim potansiyel enerjisi, cismin yerden yüksekliği ve kütlesi arttıkça artar.
  • Esneklik potansiyel enerjisi, esnek cisim gerildikçe veya sıkıştırıldıkça artar; cismin esnek olması ve şeklinin değiştirilmiş olması gerekir.
  • Enerji türünü belirlerken cismin hareketine, konumuna ve durumuna bakılır. Bir cisim birden fazla enerji türüne sahip olabilir.