Kuvvet ve İş
Hareket, konum, yer değiştirme, yön ve doğrultu kavramlarını hatırlayıp fiziksel anlamda işin ne olduğunu, hangi koşullarda yapıldığını ve büyüklüğünün nelere bağlı olduğunu öğreniyoruz.
🎯 Öğrenme Çıktısı
FB.7.2.1Fiziksel anlamda yapılan işin bağlı olduğu faktörlere ilişkin bilimsel çıkarım yapabilme
- Fiziksel anlamda yapılan işin niteliklerini tanımlar.
- Fiziksel anlamda yapılan işin farklı örneklerini gözlemleyerek verileri toplar ve kaydeder.
- Fiziksel anlamda yapılan işin kuvvet ve yer değiştirmeye bağlı olduğunu yorumlar ve değerlendirir.
Fiziksel anlamda yapılan işi anlayabilmek için hareket, konum, yer değiştirme, yön ve doğrultu kavramlarını hatırlamamız gerekir. Çünkü bir cisme kuvvet uygulanması tek başına fiziksel iş yapılması için yeterli değildir. Cismin uygulanan kuvvet doğrultusunda yer değiştirmesi gerekir.
🏃1. Hareket Nedir?

Örneğin bir öğrenci sınıf kapısından sırasına doğru yürüyorsa başlangıç noktasına göre konumu değişir. Bu nedenle öğrenci hareket etmiştir.
📍2. Konum Nedir?

Konum belirtilirken cismin başlangıç noktasına göre yönü ve uzaklığı birlikte düşünülür.
↔️3. Yer Değiştirme Nedir?

Yer değiştirmede cismin izlediği yolun tamamına değil, ilk ve son konumuna bakılır.
🧭4. Yön ve Doğrultu Aynı Şey Değildir

Fiziksel iş sorularında yön ve doğrultu kavramlarının karıştırılmaması gerekir.
Bu nedenle iki kuvvetin aynı doğrultuda olması için aynı yönde olmaları gerekmez.
💪5. İş Nedir?

Günlük yaşamda sürekli kuvvet uygularız. Bir kapıyı iteriz. Çantamızı kaldırırız. Topa vururuz. Bir masayı çekeriz. Elimizdeki kitabı rafa koyarız.
Peki kuvvet uyguladığımız her durumda fiziksel anlamda iş yapmış olur muyuz?
Fen bilimlerinde “iş” sözcüğünün özel bir anlamı vardır. Günlük yaşamda yorulduğumuz, emek harcadığımız veya zaman ayırdığımız pek çok duruma iş deriz. Fiziksel anlamda ise belirli koşulların gerçekleşmesi gerekir.
- 30 dakika ders çalışıyor.
- Elindeki çantayla düz yolda yürüyor.
- Duvarı bütün gücüyle itiyor.
- Yerden bir kitabı alıp masaya koyuyor.
✅6. Fiziksel Anlamda İş: Var mı, Yok mu?

Elindeki çantayla düz yolda yürüyor.
Duvarı bütün gücüyle itiyor.
Sırtında çanta ile merdiven çıkıyor.
🔍7. Örneklerle Fiziksel Anlamda İş
Her örnekte şu üç soruyu sor: Kuvvet var mı? Yer değiştirme var mı? Kuvvet doğrultusunda yer değiştirme var mı?

Bir çocuk market arabasını ileri doğru itiyor ve araba ileri doğru hareket ediyor.
Kuvvet var mı? Evet. Yer değiştirme var mı? Evet. Kuvvet doğrultusunda yer değiştirme var mı? Evet.

Bir öğrenci duvarı büyük bir kuvvetle iter fakat duvar hareket etmez. Öğrenci kuvvet uygulamasına rağmen duvarda yer değiştirme gerçekleşmez. Bu nedenle duvar üzerinde fiziksel anlamda iş yapılmaz.

Bir öğrenci yerde duran çantasını yukarı doğru kaldırır. Öğrenci çantaya yukarı yönlü kuvvet uygular ve çanta da yukarı doğru yer değiştirir. Kuvvet ile yer değiştirme aynı doğrultuda olduğu için öğrenci fiziksel anlamda iş yapar.

Bir sporcu halteri yukarı doğru kaldırırken haltere yukarı yönlü kuvvet uygular. Halter de uygulanan kuvvet doğrultusunda yukarı doğru yer değiştirir. Bu nedenle sporcu fiziksel anlamda iş yapar.

Bir sporcu kaldırdığı halteri başının üzerinde hareketsiz tutar. Sporcu haltere kuvvet uygulamaya devam etse de halter yer değiştirmez. Bu nedenle halter üzerinde fiziksel anlamda iş yapılmaz.

Bir garson elindeki tepsiyi düşürmeden düz bir zeminde ileri doğru taşır. Garson tepsiye yukarı yönlü kuvvet uygularken tepsi yatay doğrultuda hareket eder. Kuvvet ile yer değiştirme aynı doğrultuda olmadığı için tepsi üzerinde fiziksel anlamda iş yapılmaz.

Bir futbolcu duran topa ayağıyla kuvvet uygular ve topun hareket etmesini sağlar. Top, uygulanan kuvvet doğrultusunda yer değiştirdiği için futbolcu top üzerinde fiziksel anlamda iş yapar.

Bir öğrenci elindeki koliyi merdivenlerden yukarı çıkarır. Koliye yukarı yönlü kuvvet uygulanırken koli de yukarı yönde yer değiştirir. Bu nedenle koli üzerinde fiziksel anlamda iş yapılır.

Bir öğrenci koliyi sabit yükseklikte tutarak düz bir zeminde ileri doğru taşır. Öğrencinin koliyi tutmak için uyguladığı kuvvet yukarı yönlü, kolinin hareketi ise yatay doğrultudadır. Bu nedenle yukarı yönlü kuvvet açısından koli üzerinde fiziksel anlamda iş yapılmaz.

📏8. İşin Büyüklüğü
Bir cisim üzerinde yapılan işin büyüklüğü iki temel etkene bağlıdır:
Uygulanan kuvvet ile yapılan iş arasındaki ilişki

Özdeş iki cisim düşünelim. Her iki cisim de x kadar yol alsın. Birinci cisme F, ikinci cisme 2F büyüklüğünde kuvvet uygulansın.
İkinci cisme uygulanan kuvvet daha büyüktür. Alınan yol değişmediği için ikinci durumda yapılan iş daha fazladır.

Alınan yol ile yapılan iş arasındaki ilişki

Uygulanan kuvveti sabit tutalım. Birinci cisim x, ikinci cisim 2x kadar yol alsın.
İkinci cismin kuvvet doğrultusunda aldığı yol daha fazla olduğu için ikinci durumda yapılan iş daha fazladır.
🧮9. İş Bağıntısı
Kuvvet ile kuvvet doğrultusunda alınan yol arasındaki ilişkiyi matematiksel olarak şöyle gösterebiliriz:
🔢10. Sayısal Örneklerle İş

Bir kutuya hareket doğrultusunda 10 N kuvvet uygulanıyor ve kutu 2 metre ilerliyor.
W = F × x
W = 10 × 2
W = 20 J
Kutu üzerinde 20 joule iş yapılmıştır.
Bir kutuya hareket doğrultusunda 20 N kuvvet uygulanıyor ve kutu 2 metre ilerliyor.
W = 20 × 2
W = 40 J

İlk örnekte 10 N kuvvetle 20 J iş yapılırken ikinci örnekte 20 N kuvvetle 40 J iş yapılmıştır. Yol değişmemiş, kuvvet iki katına çıkmıştır. Kuvvet 2 katına çıkınca yapılan iş de 2 katına çıkmıştır.
🧪11. Deneylerde Değişkenler
Deney 1: Uygulanan kuvvet değiştiriliyor

Özdeş iki cisim aynı yüzeyde ve eşit mesafe boyunca hareket ettiriliyor. Birinci cisme F büyüklüğünde, ikinci cisme ise 2F büyüklüğünde kuvvet uygulanıyor.
Bu deneyde cisimlerin özellikleri, hareket ettikleri yüzey ve aldıkları yol aynı tutulurken uygulanan kuvvetin büyüklüğü değiştiriliyor. Kuvvetin değişmesine bağlı olarak yapılan işin büyüklüğü inceleniyor.
- Bağımsız değişken: Uygulanan kuvvet
- Bağımlı değişken: Yapılan iş
- Kontrollü değişkenler: Cismin özellikleri, yüzey ve alınan yol
Deney 2: Alınan yol değiştiriliyor

Özdeş iki cisme aynı büyüklükte kuvvet uygulanarak cisimlerin farklı uzunluklarda yol alması sağlanıyor. Birinci cisim kuvvet doğrultusunda x kadar, ikinci cisim ise 2x kadar yol alıyor.
Bu deneyde cisimlerin özellikleri, uygulanan kuvvet ve hareket ettikleri yüzey aynı tutulurken alınan yol değiştiriliyor. Alınan yolun değişmesine bağlı olarak yapılan işin büyüklüğü inceleniyor.
- Bağımsız değişken: Alınan yol
- Bağımlı değişken: Yapılan iş
- Kontrollü değişkenler: Uygulanan kuvvet, cisim ve yüzey
⭐ Özetle
- Hareket, bir cismin seçilen başlangıç noktasına göre zamanla yer değiştirmesidir; konum, cismin başlangıç noktasına göre bulunduğu yerdir (yön ve uzaklık birlikte düşünülür).
- Yer değiştirme, ilk ve son konum arasındaki yönlü uzaklıktır; alınan yol ile yer değiştirme aynı kavram değildir.
- Yön hareketin hangi tarafa olduğunu, doğrultu ise iki zıt yönü kapsayan çizgiyi belirtir.
- Fiziksel anlamda iş için cisme kuvvet uygulanmalı ve cisim, uygulanan kuvvet doğrultusunda yer değiştirmelidir. Yorulmak veya kuvvet uygulamak tek başına iş yapıldığını göstermez.
- Yapılan iş, kuvvetle ve kuvvet doğrultusunda alınan yolla birlikte artar: W = F · x. Kuvvet N, yol m olduğunda iş joule (J) cinsinden bulunur.
- Deneylerde değiştirilen değişken bağımsız, ölçülen değişken bağımlı, aynı tutulanlar kontrollü değişkendir.