7. SINIF 2. ÜNİTE 1. BÖLÜM: KUVVET VE İŞ

Yazan

içinde

7. Sınıf2. Ünite: Kuvvet ve Enerjiyi Keşfedelim1. Bölüm

Kuvvet ve İş

Hareket, konum, yer değiştirme, yön ve doğrultu kavramlarını hatırlayıp fiziksel anlamda işin ne olduğunu, hangi koşullarda yapıldığını ve büyüklüğünün nelere bağlı olduğunu öğreniyoruz.

🎯 Öğrenme Çıktısı

FB.7.2.1

Fiziksel anlamda yapılan işin bağlı olduğu faktörlere ilişkin bilimsel çıkarım yapabilme

  1. Fiziksel anlamda yapılan işin niteliklerini tanımlar.
  2. Fiziksel anlamda yapılan işin farklı örneklerini gözlemleyerek verileri toplar ve kaydeder.
  3. Fiziksel anlamda yapılan işin kuvvet ve yer değiştirmeye bağlı olduğunu yorumlar ve değerlendirir.

Fiziksel anlamda yapılan işi anlayabilmek için hareket, konum, yer değiştirme, yön ve doğrultu kavramlarını hatırlamamız gerekir. Çünkü bir cisme kuvvet uygulanması tek başına fiziksel iş yapılması için yeterli değildir. Cismin uygulanan kuvvet doğrultusunda yer değiştirmesi gerekir.

🏃1. Hareket Nedir?

Sınıf kapısından sırasına yürüyen öğrenci
Hareket
Hareket: Bir cismin seçilen bir başlangıç noktasına göre zamanla yer değiştirmesine hareket denir.

Örneğin bir öğrenci sınıf kapısından sırasına doğru yürüyorsa başlangıç noktasına göre konumu değişir. Bu nedenle öğrenci hareket etmiştir.

📍2. Konum Nedir?

Başlangıç noktasının 3 metre doğusundaki cisim
Konum
Konum: Bir cismin seçilen başlangıç noktasına göre bulunduğu yere konum denir.

Konum belirtilirken cismin başlangıç noktasına göre yönü ve uzaklığı birlikte düşünülür.

Örnek“Cisim başlangıç noktasının 3 metre doğusundadır.” ifadesi cismin konumunu belirtir.

↔️3. Yer Değiştirme Nedir?

A noktasından B noktasına alınan yol ve yer değiştirme
Alınan yol ve yer değiştirme
Yer değiştirme: Hareket eden bir cismin ilk konumu ile son konumu arasındaki yönlü uzaklığa yer değiştirme denir.

Yer değiştirmede cismin izlediği yolun tamamına değil, ilk ve son konumuna bakılır.

ÖrnekBir öğrenci önce 3 metre doğuya, ardından 1 metre batıya yürüsün.
Toplam aldığı yol3 + 1 = 4 metre
Yer değiştirmesinin büyüklüğüÖğrenci başlangıç noktasının 2 metre doğusundadır. Bu nedenle yer değiştirmesinin büyüklüğü 2 metredir.
Dikkat!Alınan yol ile yer değiştirme aynı kavram değildir.

🧭4. Yön ve Doğrultu Aynı Şey Değildir

Kuzey-güney ve doğu-batı doğrultuları
Kuzey–güney ve doğu–batı doğrultusu

Fiziksel iş sorularında yön ve doğrultu kavramlarının karıştırılmaması gerekir.

⬆️⬇️ Kuzey ve güneyYönleri farklıdır fakat aynı kuzey güney doğrultusundadır.
⬅️➡️ Doğu ve batıYönleri farklıdır fakat aynı doğu batı doğrultusundadır.

Bu nedenle iki kuvvetin aynı doğrultuda olması için aynı yönde olmaları gerekmez.

YönDoğu, batı, kuzey, güney gibi hareketin hangi tarafa olduğunu belirtir.
DoğrultuDoğu batı veya kuzey güney gibi iki zıt yönü kapsar.

💪5. İş Nedir?

Kapı itmek, çanta kaldırmak, topa vurmak, masa çekmek, kitabı rafa koymak
Günlük yaşamda sürekli kuvvet uygularız

Günlük yaşamda sürekli kuvvet uygularız. Bir kapıyı iteriz. Çantamızı kaldırırız. Topa vururuz. Bir masayı çekeriz. Elimizdeki kitabı rafa koyarız.

Peki kuvvet uyguladığımız her durumda fiziksel anlamda iş yapmış olur muyuz?

Fen bilimlerinde “iş” sözcüğünün özel bir anlamı vardır. Günlük yaşamda yorulduğumuz, emek harcadığımız veya zaman ayırdığımız pek çok duruma iş deriz. Fiziksel anlamda ise belirli koşulların gerçekleşmesi gerekir.

🏠 Günlük yaşamda işBir öğrenci:
  • 30 dakika ders çalışıyor.
  • Elindeki çantayla düz yolda yürüyor.
  • Duvarı bütün gücüyle itiyor.
  • Yerden bir kitabı alıp masaya koyuyor.
Günlük konuşmada bu etkinliklerin hepsi için “iş yapıyor” ifadesini kullanabiliriz. Çünkü günlük yaşamda iş kelimesi; yapılan görev, uğraş veya etkinlikleri ifade etmek için geniş bir anlamda kullanılır.
⚛️ Fiziksel anlamda işBir cisim üzerinde fiziksel anlamda iş yapılması için iki temel koşul gerekir:
KuvvetCisme kuvvet uygulanmalıdır.
Yer değiştirmeCisme, uygulanan kuvvet doğrultusunda yer değiştirmelidir.
Yani bir cisme kuvvet uygulanması tek başına fiziksel anlamda iş yapıldığı anlamına gelmez. Cismin yer değiştirmesi ve bu yer değiştirmenin uygulanan kuvvet doğrultusunda gerçekleşmesi gerekir.

✅6. Fiziksel Anlamda İş: Var mı, Yok mu?

Fiziksel anlamda iş yok ve iş var örnekleri
Fiziksel anlamda iş yok / iş var
Cisim, uygulanan kuvvet doğrultusunda yer değiştirmelidir.
❌ Fiziksel anlamda iş YOK30 dakika ders çalışıyor.
Elindeki çantayla düz yolda yürüyor.
Duvarı bütün gücüyle itiyor.
✔️ Fiziksel anlamda iş VARYerden kitabı alıp masaya koyuyor.
Sırtında çanta ile merdiven çıkıyor.

🔍7. Örneklerle Fiziksel Anlamda İş

Her örnekte şu üç soruyu sor: Kuvvet var mı? Yer değiştirme var mı? Kuvvet doğrultusunda yer değiştirme var mı?

Market arabasını iten çocuk
Market arabası
🛒 Market arabasını iten çocuk

Bir çocuk market arabasını ileri doğru itiyor ve araba ileri doğru hareket ediyor.

Kuvvet var mı? Evet. Yer değiştirme var mı? Evet. Kuvvet doğrultusunda yer değiştirme var mı? Evet.

Sonuç → Fiziksel anlamda iş yapılır ✓
Duvarı iten öğrenci
Duvarı itmek
🧱 Duvarı iten öğrenci

Bir öğrenci duvarı büyük bir kuvvetle iter fakat duvar hareket etmez. Öğrenci kuvvet uygulamasına rağmen duvarda yer değiştirme gerçekleşmez. Bu nedenle duvar üzerinde fiziksel anlamda iş yapılmaz.

Kuvvet → VarYer değiştirme → YokSonuç → İŞ YAPILMAZ ✗
Çantayı yukarı kaldıran öğrenci
Çantayı kaldırmak
🎒 Çantayı yukarı kaldıran öğrenci

Bir öğrenci yerde duran çantasını yukarı doğru kaldırır. Öğrenci çantaya yukarı yönlü kuvvet uygular ve çanta da yukarı doğru yer değiştirir. Kuvvet ile yer değiştirme aynı doğrultuda olduğu için öğrenci fiziksel anlamda iş yapar.

Kuvvet → YukarıHareket → YukarıSonuç → İŞ YAPILIR ✓
Halteri yukarı kaldıran sporcu
Halteri kaldırmak
🏋️ Halteri yukarı kaldıran sporcu

Bir sporcu halteri yukarı doğru kaldırırken haltere yukarı yönlü kuvvet uygular. Halter de uygulanan kuvvet doğrultusunda yukarı doğru yer değiştirir. Bu nedenle sporcu fiziksel anlamda iş yapar.

Kuvvet → YukarıHareket → YukarıSonuç → İŞ YAPILIR ✓
Halteri başının üzerinde tutan sporcu
Halteri tutmak
🏋️‍♂️ Halteri başının üzerinde tutan sporcu

Bir sporcu kaldırdığı halteri başının üzerinde hareketsiz tutar. Sporcu haltere kuvvet uygulamaya devam etse de halter yer değiştirmez. Bu nedenle halter üzerinde fiziksel anlamda iş yapılmaz.

Kuvvet → VarYer değiştirme → YokSonuç → İŞ YAPILMAZ ✗
Tepsiyi düz zeminde taşıyan garson
Tepsi taşıyan garson
🍽️ Tepsi taşıyan garson

Bir garson elindeki tepsiyi düşürmeden düz bir zeminde ileri doğru taşır. Garson tepsiye yukarı yönlü kuvvet uygularken tepsi yatay doğrultuda hareket eder. Kuvvet ile yer değiştirme aynı doğrultuda olmadığı için tepsi üzerinde fiziksel anlamda iş yapılmaz.

Kuvvet → YukarıHareket → İleriSonuç → İŞ YAPILMAZ ✗
Duran topa vuran futbolcu
Topa vuran futbolcu
⚽ Topa vuran futbolcu

Bir futbolcu duran topa ayağıyla kuvvet uygular ve topun hareket etmesini sağlar. Top, uygulanan kuvvet doğrultusunda yer değiştirdiği için futbolcu top üzerinde fiziksel anlamda iş yapar.

Kuvvet → VarYer değiştirme → VarSonuç → İŞ YAPILIR ✓
Koliyi merdivenlerden yukarı çıkaran öğrenci
Koliyi merdivenden çıkarmak
📦 Koliyi merdivenden çıkaran öğrenci

Bir öğrenci elindeki koliyi merdivenlerden yukarı çıkarır. Koliye yukarı yönlü kuvvet uygulanırken koli de yukarı yönde yer değiştirir. Bu nedenle koli üzerinde fiziksel anlamda iş yapılır.

Kuvvet → YukarıHareket → YukarıSonuç → İŞ YAPILIR ✓
Koliyi sabit yükseklikte düz zeminde taşıyan öğrenci
Koliyi düz zeminde taşımak
📦 Koliyi düz zeminde taşıyan öğrenci

Bir öğrenci koliyi sabit yükseklikte tutarak düz bir zeminde ileri doğru taşır. Öğrencinin koliyi tutmak için uyguladığı kuvvet yukarı yönlü, kolinin hareketi ise yatay doğrultudadır. Bu nedenle yukarı yönlü kuvvet açısından koli üzerinde fiziksel anlamda iş yapılmaz.

Kuvvet → YukarıHareket → İleriSonuç → İŞ YAPILMAZ ✗
Duvarı iten öğrenci ve Aklında kalsın kutusu
Aklında kalsın!
Aklında kalsın!Bir kişinin yorulması veya kuvvet uygulaması tek başına fiziksel anlamda iş yaptığını göstermez. Cisim, uygulanan kuvvet doğrultusunda yer değiştirmelidir.

📏8. İşin Büyüklüğü

Bir cisim üzerinde yapılan işin büyüklüğü iki temel etkene bağlıdır:

1️⃣ KuvvetCisme uygulanan kuvvetin büyüklüğü
2️⃣ YolCismin kuvvet doğrultusunda aldığı yol

Uygulanan kuvvet ile yapılan iş arasındaki ilişki

Aynı yolda F ve 2F kuvvet uygulanan cisimler
Kuvvet arttıkça iş artar

Özdeş iki cisim düşünelim. Her iki cisim de x kadar yol alsın. Birinci cisme F, ikinci cisme 2F büyüklüğünde kuvvet uygulansın.

İkinci cisme uygulanan kuvvet daha büyüktür. Alınan yol değişmediği için ikinci durumda yapılan iş daha fazladır.

KURAL: Alınan yol aynıysa kuvvet arttıkça yapılan iş artar.
Kuvvet ↑→İş ↑
1 N ve 2 N kuvvetle 1 metre yol alan cisim
1 J ve 2 J
ÖrnekBir cisme 1 metre boyunca 1 N kuvvet uygulanırsa yapılan iş 1 J olur. Aynı cisim aynı mesafe boyunca 2 N kuvvetle hareket ettirilirse yapılan iş 2 J olur. Yani kuvvet iki katına çıktığında, diğer koşullar değişmiyorsa yapılan iş de iki katına çıkar.

Alınan yol ile yapılan iş arasındaki ilişki

1 N kuvvetle 1 metre ve 2 metre yol alan cisimler
Yol arttıkça iş artar

Uygulanan kuvveti sabit tutalım. Birinci cisim x, ikinci cisim 2x kadar yol alsın.

İkinci cismin kuvvet doğrultusunda aldığı yol daha fazla olduğu için ikinci durumda yapılan iş daha fazladır.

KURAL: Kuvvet aynıysa kuvvet doğrultusunda alınan yol arttıkça yapılan iş artar.
Yol ↑→İş ↑
ÖrnekBir cisme 1 N kuvvet uygulanarak cisim 1 metre hareket ettirilirse yapılan iş 1 J olur. Aynı kuvvetle cisim 2 metre hareket ettirilirse yapılan iş 2 J olur. Alınan yol iki katına çıktığında, diğer koşullar aynıysa yapılan iş de iki katına çıkar.

🧮9. İş Bağıntısı

Kuvvet ile kuvvet doğrultusunda alınan yol arasındaki ilişkiyi matematiksel olarak şöyle gösterebiliriz:

W = F · x
WYapılan iş
FKuvvet
xKuvvet doğrultusunda alınan yol
BirimlerKuvvetin birimi newton (N), yolun birimi metre (m) olduğunda işin birimi joule (J) olur.

🔢10. Sayısal Örneklerle İş

10 N kuvvetle 2 metre itilen kutu
Örnek 1
Örnek 1

Bir kutuya hareket doğrultusunda 10 N kuvvet uygulanıyor ve kutu 2 metre ilerliyor.

W = F × x
W = 10 × 2
W = 20 J

Kutu üzerinde 20 joule iş yapılmıştır.

Örnek 2

Bir kutuya hareket doğrultusunda 20 N kuvvet uygulanıyor ve kutu 2 metre ilerliyor.

W = 20 × 2
W = 40 J

10 N ve 20 N kuvvetle 2 metre itilen kutular
1. örnek ve 2. örnek

İlk örnekte 10 N kuvvetle 20 J iş yapılırken ikinci örnekte 20 N kuvvetle 40 J iş yapılmıştır. Yol değişmemiş, kuvvet iki katına çıkmıştır. Kuvvet 2 katına çıkınca yapılan iş de 2 katına çıkmıştır.

🧪11. Deneylerde Değişkenler

Bağımsız değişkenDeneyde araştırmacının bilinçli olarak değiştirdiği değişkendir.
Bağımlı değişkenBağımsız değişkendeki değişim sonucunda ölçülen veya gözlenen değişkendir.
Kontrollü değişkenDeney boyunca aynı tutulan özelliklerdir.

Deney 1: Uygulanan kuvvet değiştiriliyor

Aynı yüzeyde ve eşit mesafede F ve 2F kuvvet uygulanan cisimler
Deney 1

Özdeş iki cisim aynı yüzeyde ve eşit mesafe boyunca hareket ettiriliyor. Birinci cisme F büyüklüğünde, ikinci cisme ise 2F büyüklüğünde kuvvet uygulanıyor.

Bu deneyde cisimlerin özellikleri, hareket ettikleri yüzey ve aldıkları yol aynı tutulurken uygulanan kuvvetin büyüklüğü değiştiriliyor. Kuvvetin değişmesine bağlı olarak yapılan işin büyüklüğü inceleniyor.

  • Bağımsız değişken: Uygulanan kuvvet
  • Bağımlı değişken: Yapılan iş
  • Kontrollü değişkenler: Cismin özellikleri, yüzey ve alınan yol
Sonuç: Cisimlerin aldığı yol aynı olduğunda, uygulanan kuvvet arttıkça yapılan iş de artar.

Deney 2: Alınan yol değiştiriliyor

Aynı F kuvvetiyle x ve 2x yol alan cisimler
Deney 2

Özdeş iki cisme aynı büyüklükte kuvvet uygulanarak cisimlerin farklı uzunluklarda yol alması sağlanıyor. Birinci cisim kuvvet doğrultusunda x kadar, ikinci cisim ise 2x kadar yol alıyor.

Bu deneyde cisimlerin özellikleri, uygulanan kuvvet ve hareket ettikleri yüzey aynı tutulurken alınan yol değiştiriliyor. Alınan yolun değişmesine bağlı olarak yapılan işin büyüklüğü inceleniyor.

  • Bağımsız değişken: Alınan yol
  • Bağımlı değişken: Yapılan iş
  • Kontrollü değişkenler: Uygulanan kuvvet, cisim ve yüzey
Sonuç: Uygulanan kuvvet aynı olduğunda, cismin kuvvet doğrultusunda aldığı yol arttıkça yapılan iş de artar.

⭐ Özetle

  • Hareket, bir cismin seçilen başlangıç noktasına göre zamanla yer değiştirmesidir; konum, cismin başlangıç noktasına göre bulunduğu yerdir (yön ve uzaklık birlikte düşünülür).
  • Yer değiştirme, ilk ve son konum arasındaki yönlü uzaklıktır; alınan yol ile yer değiştirme aynı kavram değildir.
  • Yön hareketin hangi tarafa olduğunu, doğrultu ise iki zıt yönü kapsayan çizgiyi belirtir.
  • Fiziksel anlamda iş için cisme kuvvet uygulanmalı ve cisim, uygulanan kuvvet doğrultusunda yer değiştirmelidir. Yorulmak veya kuvvet uygulamak tek başına iş yapıldığını göstermez.
  • Yapılan iş, kuvvetle ve kuvvet doğrultusunda alınan yolla birlikte artar: W = F · x. Kuvvet N, yol m olduğunda iş joule (J) cinsinden bulunur.
  • Deneylerde değiştirilen değişken bağımsız, ölçülen değişken bağımlı, aynı tutulanlar kontrollü değişkendir.