5. Sınıf5. Ünite: Maddenin Doğası3. Bölüm
Maddenin Hâl Değişimi
Maddelerin ısı alarak ya da ısı vererek katı, sıvı ve gaz hâlleri arasında nasıl geçiş yaptığını; erime, donma, buharlaşma, kaynama, yoğuşma, süblimleşme ve kırağılaşmayı öğreniyoruz.
🎯 Öğrenme Çıktısı
FB.5.5.3Maddenin hâl değişimlerini ısı alışverişi ile ilişkilendirebilme
- Hâl değişimlerini tanımlar ve günlük hayattan örnekler verir.
- Hâl değişimlerini ısı alarak ve ısı vererek gerçekleşenler olarak sınıflandırır.
- Buharlaşma ile kaynama arasındaki farkları açıklar.
1. Maddenin Hâlleri ve Hâl Değişimi
Madde: Kütlesi olan ve boşlukta yer kaplayan her şeydir. Maddeler doğada katı, sıvı ve gaz hâlinde bulunur.
Hâl değişimi: Bir maddenin ısı alarak ya da ısı vererek bir hâlden başka bir hâle geçmesidir.
Hâl değişimi şeması
🧊 Katı → erime → 💧 Sıvı → buharlaşma / kaynama → 💨 Gaz
💨 Gaz → yoğuşma → 💧 Sıvı → donma → 🧊 Katı
🧊 Katı → süblimleşme → 💨 Gaz · 💨 Gaz → kırağılaşma → 🧊 Katı
💨 Gaz → yoğuşma → 💧 Sıvı → donma → 🧊 Katı
🧊 Katı → süblimleşme → 💨 Gaz · 💨 Gaz → kırağılaşma → 🧊 Katı
2. Erime ve Donma
❄️ Erime: Katı hâlden sıvı hâle geçiştir. Madde ısı alır.
- Eriyen madde çevresinden ısı aldığı için çevrenin sıcaklığı azalır.
- Saf maddeler erirken sıcaklıkları değişmez.
- Örnekler: buzun, çikolatanın, tereyağının ve dondurmanın erimesi
🧊 Donma: Sıvı hâlden katı hâle geçiştir. Madde ısı verir.
- Donan madde çevresine ısı verdiği için çevrenin sıcaklığı artar.
- Örnekler: suyun buza dönüşmesi, gölün donması, dolu oluşumu
Biliyor musun?Kar yağmadan önce havanın biraz ılındığını hissedersin. Bunun nedeni, havadaki suyun donarken çevreye ısı vermesidir.
3. Buharlaşma ve Kaynama
💨 Buharlaşma: Sıvı hâlden gaz hâle geçiştir. Madde ısı alır.
- Her sıcaklıkta gerçekleşir.
- Sıvının yalnızca yüzeyinde ve yavaş olur.
- Örnekler: çamaşırların kuruması, baraj ve göllerin su kaybetmesi, salça ve meyve kurutma, açıkta kalan ekmeğin kuruması
🔥 Kaynama: Sıvının belirli bir sıcaklıkta, her yerinde hızla gaz hâline geçmesidir. Madde ısı alır.
- Belirli bir sıcaklıkta olur. Saf su deniz seviyesinde 100 °C’ta kaynar.
- Sıvının her yerinde gözlenir ve hızlıdır.
- Kaynama süresince saf maddenin sıcaklığı sabit kalır.
| Buharlaşma | Kaynama |
|---|---|
| Her sıcaklıkta olur | Belirli bir sıcaklıkta olur |
| Yalnızca yüzeyde olur | Sıvının her yerinde olur |
| Yavaştır | Hızlıdır |
4. Yoğuşma
🌬️ Yoğuşma: Gaz hâlden sıvı hâle geçiştir. Madde ısı verir.
- Örnekler: soğuk içecek şişesinin dışında su damlacıkları oluşması, çaydanlık buharının soğuk yüzeyde damlaya dönüşmesi, banyo aynasının buğulanması, kışın ağzımızdan çıkan “duman”, bulut oluşumu
Dikkat!Bulut, su buharlaştığı için değil, yükselen su buharı soğuyup yoğuştuğu için oluşur. Bulutlar küçük su damlacıklarından oluşur.
5. Süblimleşme ve Kırağılaşma
🌫️ Süblimleşme: Katı hâlden sıvı hâle geçmeden doğrudan gaz hâline geçiştir. Madde ısı alır.
- Örnekler: naftalinin zamanla küçülüp bitmesi, kuru buzun dumanlar çıkararak yok olması
❄️ Kırağılaşma: Gaz hâlden sıvı hâle geçmeden doğrudan katı hâline geçiştir. Madde ısı verir.
- Örnekler: soğuk sabahlarda bitkilerin ve araçların üzerinde kırağı oluşması, kar oluşumu
6. Hâl Değişimleri Tablosu
| Hâl değişimi | Geçiş | Isı |
|---|---|---|
| Erime | Katı → Sıvı | 🔺 Alır |
| Buharlaşma / Kaynama | Sıvı → Gaz | 🔺 Alır |
| Süblimleşme | Katı → Gaz | 🔺 Alır |
| Donma | Sıvı → Katı | 🔻 Verir |
| Yoğuşma | Gaz → Sıvı | 🔻 Verir |
| Kırağılaşma | Gaz → Katı | 🔻 Verir |
Kolay hatırlaKatıdan gaza doğru giderken (tanecikler serbestleşirken) madde ısı alır. Gazdan katıya doğru giderken madde ısı verir.
⭐ Özetle
- Hâl değişimi, maddenin ısı alarak ya da vererek bir hâlden diğerine geçmesidir.
- Isı alarak gerçekleşenler: erime, buharlaşma, kaynama, süblimleşme.
- Isı vererek gerçekleşenler: donma, yoğuşma, kırağılaşma.
- Buharlaşma her sıcaklıkta, yüzeyde ve yavaş; kaynama belirli sıcaklıkta, her yerde ve hızlı olur.
- Bulut yoğuşma, kırağı ve kar kırağılaşma ile oluşur.
📝 Maddenin Hâl Değişimi Etkinlikleri
Öğrendiklerini etkinlikle pekiştir.
📚 5. Ünite kaynakları
🎮 Ünite Oyunları
🖥️ Sunumlar
📊 Ölçme ve Değerlendirme
🏅 PYBS Soruları
📌 Tüm 5. Sınıf Konu Özetleri